Den e edicion aki di nos column tocante nos idioma Papiamento, nos ta presta atencion na e idioma crioyo Palenquero, e unico idioma crioyo cu a nace y sobrevivi riba nos continente, a base di Spaño. Pa cuminza, algo di su historia. Palenquero ta un idioma cu ta existi, ainda, na Colombia. Parti di e nomber ta bin di religion catolico, pero e ‘Palenque’ ta conta e historia di e comunidad, San Basilio de Palenque, o Palenque de San Basilio, parti di municipio di Mahates, departamento di Bolivar den norte di Colombia. Na algun parti di Barranquilla tambe e idioma tin un base, segun Wikipedia. E idioma Palenquero a nace den seno di un di e comunidadnan di esclavo cu a huy y despues a defende nan libertad cu exito pa varios siglo; e promer establecimento di e comunidad ta di 1599. Tabata existi mas comunidad di esclavo liber pero Palenque ta e unico cu a sobrevivi y a conserva su cultura, di cual e idioma ta un parti importante. Nos no ta bay hopi den detaye tocante nan historia, pa motibo di espacio, pa concentra riba aspecto di idioma. Esnan interesa por haya demas informacion riba internet.

Manera e otro idiomanan crioyo cu a nace na nos continente, un parti a surgi a base di esclavo cu a huy di plantacion, pa establece nan propio comunidad. Banda di Palenquero por referi na e gruponan na Surinam, Costa Rica, Nicaragua y Honduras. E gruponan forma na parti occidental di Caribe, na costa di e paisnan menciona, tabata di esclavo cu a sali di colonianan Britanico (Jamaica p.e.) y a forma idioma mas tanto a base di Ingles, y menos di Spaño.

E nomber Palenquero a surgi di e custumber di e comunidadnan di esclavo liber cu tabata cerca nan propiedadnan cu – staca – di palo, na Spaño ‘palenque’. Nos por topa e palabra aki na varios otro pais Latinoamericano, cu nan significado particular na cada un.

Awor tocante e idioma Palenquero mes; esaki ta un mezcla di cierto idioma Bantu di Africa, ademas di Spaño, Portugues, Ingles y Frances. E mezcla ta producto di e intercambio cu persona di diferente nacion cu tabata involucra den trafico di catibo y den agricultura y otro actividad economico unda tabata explota e forza laboral aki. Na 2018 lo tabatin ainda mas di 6.600 persona cu ta papia Palenquero, un situacion bastante delicado pa sobrevivencia di cualkieridioma. Ta di spera cu e nombramento di e idioma como Herencia Oral y Intangible di Humanidaddi parti di UNESCO, por yuda pa conserva esaki. Ta bon pa esaki pone nos realiza den ki situacion bendiciona nos Papiamento ta…

Comparacion cu Papiamento

Riba internet nos a topa tambe cu e version Palenquero di e Nos Tata catolico, loke ta haci un comparacion cu esun di nos posible, pa asina nos conoce mas detaye.

Nos Tata na Palenquero y na Papiamento

Tatá suto lo ke ta riba sielo, Nos Tata cu ta na cielo,
santifikaro sendá nombre si, bo Nomber sea santifica,
miní a reino sí, laga bo Reino bini na nos,
asé ño boluntá sí, bo boluntad sea haci
aí tiela kumo a sielo. Na tera como na cieloNda suto agué pan ri to ma ría, Duna nos awe nos pan di cada dia
peddona ma fata suto, y pordona nos nos debe,
asina kumo suto a se peddoná, mescos cu nos ta pordona,
lo ke se fatá suto. Nos debedornan.
Nu rejá sujo kaí andí tentación nu, y no laga nos cay den tentacion,
librá suto ri má. Amén. ma libra nos di malo. Amen.

A pesar di poco espacio nos ta bay pone e Nos Tata na Papiamento aki.E promer palabra cu nos ta reconoce ta ‘tata’ loke ta e termino cu nos ta comparti cu un bon parti di nos continente. Na Centroamerica ‘tata’ ta e palabra mas usa, banda di ‘padre’.Otro palabra cu ta yama atencion ta ‘suto’ cu segun nos ta significa ‘nos’. Aki nos no ta reconoce directamente un di e idiomanan Europeo, anto esaki por ta di origen Africano. Tambe nos ta topa cu e palabra ‘agué’ cu ta loke pa nos ta ‘awe’. Como cu ningun di dos ta mustra algun similaridad cu Spaño o Portugues, por tin un origen Africano comparti aki? Nos ta fascina tambe pa mira e palabra ‘asina’, na cual nos a dedica un articulo special, cu a keda publica den BDA di 18 di juli 2025.Tin talvez mas detaye cu merece atencion, pero nos ta lag’e te aki pa awe.