Den e edicion aki di nos column tocante nos Papiamento, nos ta duna paso na un tentacion cu nos a contene pa basta tempo, cu ta e pregunta: con facil o dificil ta pa nos tin tur ley di nos pais den nos propio idioma? O tambe: si ta posible genera e promer version di un ley na Papiamento, envez di Hulandes? Nos ta consciente cu e tema aki por causa bastante discusion y hasta desacuerdo, pero e motibo pa haci esaki ta cu te ainda regularmente nos ta haya e pregunta aki.

Pa cuminza, laga nos ta honesto cu tur hende: como parti di un nacion mas grandi cu nos isla, y mas grandi cu e islanan di Caribe hunto, no tin sentido pa formula ley na Papiamento, aunke e debate den Parlamento ta bay na Papiamento, desde inicio. Importante ta pa splica pakico. Un sistema legal y huridico no ta consisti di ley so, sino tambe di interpretacion di ley den nos sistema di corte di varios fase. Esey ta trece cune caba cu no ta posible maneha dos idioma, pasobra traduccion nunca ta perfecto y bolbe cada vez na un texto original den otro idioma por ta fuente di confusion tambe. Tin pais cu den pasado a conoce otro idioma legal, cu ta haci necesario, den cierto caso, bolbe na e idioma original. Esaki ta por ehemplo e caso di Indonesia, unda te awe mester mantene funcionario publico cu ta maneha Hulandes pa e leynan colonial di antaño. Tambe por ehemplo na Merca, e estadonan anteriormente perteneciente na Spaña/Mexico, cu tin legislacion antiguo na Spaño ainda. Por lo tanto nos ta keda parti di e sistema hudicial di Reino, exclusivamente na Hulandes. Naturalmente cierto ley clave, manera nos Constitucion, si tin su traduccion desde hopi aña caba.

Sin embargo, esey no ta stroba ningun persona o organizacion pa (laga) traduci texto legal pa facilita comprension pa esnan cu no ta domina Hulandes. Por cierto esaki ta tuma lugar diariamente, pa traductor profesional y hasta tin cierto website cu ta traduci Papiamento, pero nos no ta haci propaganda pa e sitenan aki, pa motibo cu e calidad no ta di gaba, segun nos opinion. Nos no ta bisa esey pasobra a tende comentario di hende; nos mes a haci e prueba cu texto na Papiamento y nos no a keda satisfecho.

Pero, di otro banda, texto legal ta haya traduccion tur dia, tambe den nos propio medio unda nos ta traduci (parti di) un ley pa mayor comprension di nos lector. Esey ta trece e obligacion di traduci cu e profesionalismo necesario, pa no despista hende cu interpretacion incorecto. Awor, kico ta e problemanan cu ta topa den traduccion di texto legal? Tin masha hopi termino legal den Hulandes pa cual nos no tin un traduccion directamente, y esaki ta hiba nos na ‘fia’ hopi di idioma Spaño. Esey ta un problema? No, pasobra si nos wak bon, Hulandes mes ta yen di termino y concepto cu ta bin di e epoca cu Frances tabata domina como e idioma ‘elite’ den Europa. Anterior na esey tabatin e palabra y conceptonan cu a bin directamente di e Latin cu tabata domina den tempo medieval. Pues ‘fia palabra’ ta di tur tempo, ta asina ta desaroya idioma; importante ta pa e palabra o concepto usa ta contribui na mayor comprension. Pero, nos por haya nos tambe cu e situacion cu e palabra o concepto Hulandes ta duna mas claridad cu esun cu Spaño ta duna nos. Esey ta e caso por ehemplo ora e termino ta den uso local caba y ta duna perfecto claridad di kico e ta. Un ehemplo: nos a custumbra dado momento cu e palabra ‘belasting’ na Spaño tambe: ‘impuesto’. Pero, ora bo ta bay cumpli cu bo deber, bo ta haci “declaracion di impuesto”? No, probablemente bo ta “haci aangifte di belasting” of: “haci aangifte di impuesto”…

Otro palabra Hulandes cu tin un lugar fiho den nos vocabulario ta e ‘griffier’ y ‘griffie’ di corte. Ora ta traduci por haci esaki cu e palabra ‘secretario’, pasobra esey ta loke e ‘griffier’ ta: esun cu ta skirbi. Sin embargo, den bida diario nos no ta papia di ‘secretario di corte’, pasobra hopi hende lo no ni comprende di kico bo ta papiando. Esey ta keda parti di nos herencia tambe.