Recientemente nos a topa cu varios caso unda legislacion local, o interpretacion di ley existente, manera nos ley maximo di Reino, Statuut, ta hiba nos den tereno desconoci. Esaki bao di e aparente argumento cu nos famoso ‘autonomia’ ta haci posible mantene y maneha nos propio interpretacion di e realidad legal.

Un caso ta e sorpresivo inclusion den e ultimo cambio di ley di Institucion di Ministerio, unda den reunion parlamentario a inclui un amienda, cu ta implica cu caso hudicial penal contra ministro y parlamentario di Aruba den futuro no lo keda trata mas den corte, di Promer Instancia o apelacion na Corte Comun di e Islanan, pero ta bay directamente pa tratamento completo na Corte Supremo (Hoge Raad) na Hulanda. Den un anterior Editorial na december 2025 nos a expresa nos duda cu a consulta e asunto aki cu gobierno di Hulanda, pasobra sigur e contesta lo tabata negativo.

Awor cu nos propio Raad van Advies (RvA) a haci e trabao investigativo necesario, den cuadro di nan conseho posterior na gobierno di Aruba, ta resulta hasta cu na Hulanda mes e forma di trata caso penal pa delito cometi den oficio (ambtsmisdrijf) ta obheto di discusion, unda e pensamento ta bay mas den direccion di loke nos tin na Aruba, esta cu tur caso di delito cometi pa cualkier funcionario publico, tambe den e puestonan politico, mester cana e ruta legal normal y den ultimo instancia so ta yega na mesa di Hoge Raad.

Esaki riba su mes ta significa caba un rechazo completo pa e idea parlamentario aki, cu no mester a haya consideracion mes den parlamento. Pero tin mas: articulo 44, inciso 1 di Statuut ta stipula cu entre otro pa hurisdiccion (rechtspraak), tin mester consulta previo cu Gobierno di Reino. Esey obviamente no a sucede y ademas articulo 44, inciso 2 ta stipula cu tal cambio di ley (di Aruba) no por drenta na vigor si no ta despues di haya consentimento di Gobierno di Reino.

Pregunta: con parlamentario(nan) ta hinca den nan cabez pa den cambio di un ley local otorga facultad y pior ainda responsabilidad na un instancia aheno (Hoge Raad) sin siquiera cana e caminda legal? Por ta cu nan a mira un ehemplo den e caso di e ley local di supervision financiero (LAft), cu na 2015 a keda aproba, dunando Conseho di Ministro di Reino e facultad pa hiba e supervision? E propio RvA e tempo ey a critica e proceder aki. En todo caso por a bisa cu di cierto forma na 2015 tabatin consulta cu Hulanda.

Den e caso actual, e pregunta ta con gobierno ta bay atende e asunto. Di tur manera, manera e (cambio di) ley ta awor, e no por bay pa firmamento final pa Gobernador. Gobierno lo bay parlamento atrobe cu un version cu no ta contene e adicion aki? O ta simplemente deposita e documento den e lachi special pa ley, aproba den parlamento pero cu nunca ta yega na vigor, manera e famoso cambio di LAft na 2019, unda a ‘elimina’ Gobierno di Reino for di e ley? Den e caso aki esey ta bira dificil pasobra di tur manera lo mester un ley di institucion di e ministerionan actual. O ta e intencion pa sigui biba cu e reparticion ‘de facto’ di e carteranan ministerial, sin un ley adapta?

Otro caso ta un asunto cu tambe nos a comenta anteriormente. Ta trata di e ausencia di un ministro plenipotenciario na Hulanda, cu aparentemente gobierno actual ta manehando como un situacion normal y acepta, unda e ministro encarga cu asunto di Reino, o cualkier funcionario publico designa pa e ministro, ta asisti na reunionnan di Conseho di Ministro di Reino. Nos a tuma nota di e critica di lider di e mayor fraccion opositor, tambe publica den nos edicion di 25 feb 2026, cu ta mustra – corectamente – riba e obligacion, segun Statuut, di tin un ministro plenipotenciario na Den Haag. Y esey no solamente pa asisti na reunion di Conseho di Ministro di Reino, sino tambe pa representa Aruba den tur e demas trabao cu esaki ta encera, entre otro e comision y colegionan cu ta resulta di actividad di e Conseho di Ministro, algo explicitamente menciona tambe den Statuut.

Solucion: Sancion o ‘decencia’?

Awor, si e gabinete actual ta opta pa ignora tur esaki y ta keda opera cu un ministro encarga cu asunto di Reino cu cada promer diabierna di luna ta presente na Den Haag pa asisti na reunion di Gobierno di Reino, o ta designa un reemplazante, kico ta e solucion? Na promer lugar esaki ta parce nos un asunto cu mester trata entre e paisnan cu ta conforma e Conseho di Ministro di Reino. Si e interpretacion di e Conseho ta cu e reglanan di Statuut encuanto e ministro plenipotenciario ta di caracter obligatorio, nan lo mester determina con ta obliga gobierno di Aruba cumpli cu e regla. Nos no ta mira sancion explicito menciona den Statuut, algo logico pasobra esey no ta e caracter di e documento. Esey ta laga dos opcion riba mesa: un accion basa riba gobernacion deficiente, o un yamado na loke na Hulandes yama ‘goed fatsoen’ (‘decencia’), cu mester ta suficiente pa un pais den Reino cumpli. Esaki no ta haci e asunto menos complica, pasobra nos no ta mira con un intervencion di Gobierno di Reino ta resulta den nombramento via un Decreto Real di un ministro plenipotenciario.

Finalmente, loke ta keda anto ta recuri na e ultimo opcion, e decencia di respeta regla di Statuut. Nos ta keda pendiente.