Nos ta bibando den tempo di incertidumbre y di cambio spectacular. No solamente nos ta mirando un posible guera (casi) mundial na caminda, pero mas ainda e cambio fundamental cu tabatin desde januari 2025 den gobernacion di e pais cu e economia mas grandi. E cambionan no ta solamente den asunto na nivel internacional, sino tambe loke ta sucediendo den e pais na nivel di deterioro di democracia.

E cambio mas grandi cu tin consecuencia pa henter mundo ta e no reconocimento mas di cierto tratado y ley internacional, segun conveniencia di gobierno di Trump. Esaki mas tanto a bin dilanti den e accionnan di agresion militar, den lama di Caribe y actualmente den e guera entre Merca y Israel contra Iran. Kico e agresion ilegitimo aki ta encera? E ehecucion di persona di ken no a investiga, mucho menos procesa hudicialmente, pero a simplemente pasa nan un sentencia di morto sin ningun proceso. E tema a desaparece for di noticia internacional, sin embargo algun dia e responsablenan si ta haya nan dia den corte, pero na Den Haag dilanti Corte Penal Internacional. Presidente Trump por a haya proteccion di Corte Supremo di su pais den forma di inmunidad den su funcion, pero esnan cu e ta manda bay mata no por haya e proteccion ey, pasobra ta crimen cu por procesa na nivel internacional.

Den e dianan aki nos ta mira otro forma di e mesun proceder aki ta presenta. Presidente Trump ta menaza cu destruccion masivo di infrastructura crucial pa e poblacion Irani, loke lo ta un crimen di guera. E problema ta cu no ta sigur si a logra splica e presidente esaki.

E mesun actitud aki ta hunga un papel importante riba tereno economico, unda tin duda si gobierno di Merca lo cumpli cu compromiso haci, o cu cada otro pais cu trata di yega na acuerdo cu gobierno Mericano mester mira despues si tin cumplimento. Pa mantene cierto obhetividad: no ta asina cu gobierno Mericano ta ignorando tur tratado o regla internacional cu tur pais, pero e mero hecho di ta dicidi di un momento pa otro cu no ta reconoce cualkier regla mas ta crea un situacion unda colaboracion ta bira practicamente imposible. Confianza ta un elemento esencial.

Como consecuencia di e situacion aki por observa e actitud di paisnan aliado, manera Canada y Union Europeo, cu di un banda ta purba mantene e relacion mas normal posible, pero di otro banda ta tumando paso definitivo pa atende un situacion nobo, unda e confianza y manera di colabora cu otro no ta existi mas. No tin posibilidad pa bolbe na e situacion anterior tampoco, pasobra despues di cada eventual gobierno Mericano cu ta desea di bolbe na e colaboracion anterior, e riesgo di despues di cuatro aña bolbe na e locura y caos gubernamental actual ta demasiado grandi. Muestra di e situacion nobo ta e salida di Merca for di e grupo di pais conoci como ‘G7’ cu awor ta un ‘G6’: Canada, Francia, Alemania, Italia, Hapon y Reino Uni, cu ta atende asunto di economia y defensa sin presencia di Estadonan Uni.

Cambionan interno na Merca

Pero no ta e cambionan na nivel internacional so ta di importancia, loke ta sucediendo na e pais mes por tin repercucion fuerte pa e pais mes. Por ehemplo: mientras Merca ta celebra 250 aña como pais cu un constitucion democratico, basa riba reparticion di poder entre legislacion, ehecutivo y poder hudicial, mester constata cu e – casi – absoluto poder presidencial a bira un problema, simplemente pasobra pa promer biaha den tanto aña un presidente a dicidi di explora e limitenan di su poder y traspasa e limitenan tambe, sin cu tin un poder cu ta interveni pa evita mas daño. Aparentemente e afamado ‘balanza di poder’ tabata fuerte riba papel, pero practica actual ta mustra cu no ta asina.

Y tin mas asunto cu normalmente no ta haya atencion, pero no por keda sin menciona. Por ehemplo, e hecho cu hueznan di Corte Supremo ta keda categoriza na cualkier momento segun e presidente, Republicano o Democrata cu a nombra nan, di cual ta spera tambe cu nan ta actua segun e creencia politico cu a pone nan ey. Nan ta publica y ta duna opinion contrario na nan veredictonan conhunto. Por bisa cu esey ta un virtud pasobra ta transparente unda nan ta para semper. Pero e tin como consecuencia tambe cu yena cupo bashi den e tribunal a bira un wega politico di nivel halto y riesgoso.

Haci bo mes awor e pregunta: cuanto pais nos conoce cu ta opera asina? Nos por ehemplo tin e sistema Hulandes, unda no conoce huez como un figura publico cu ta cana rond parti opinion, al contrario, ta spera di nan un abstenencia total di participacion den e debate politico. Esnan cu ta faborece un sistema unda huez ta un figura publico, esey ta cuestion di opinion pero lo mester reconoce cu awor e sistema na Merca, cu un mayoria faborable conservador den Corte Supremo, a produci cobertura pa un figura cu un sed ilimita pa poder, cu a secuestra democracia di e pais. Como agravante, e contradiccionnan grandi den e pais t’ey grandemente: e menaza cu e poblacion blanco ta mira den e influencia – logico- creciente di e gruponan di tur sorto di color di cuero… E confrontacion aki, cu no ta cuadra cu e idealnan democratico riba papel, ta presente keto bay. Mirando e situacion, describi aki, nos mester por lo menos pensa riba loke nos mes tin, ainda. Democracia no ta e papel, sino e practica diario.