Den e edicion aki di nos columna tocante nos Papiamento, pa cuminza atencion pa palabra nobo. Esakinan ta yega na nos via noticia internacional unda ta trata por ehemplo di asunto tecnico pa cual na Papiamento nos no a desaroya un vocabulario asina extenso ainda. Un ehemplo for di e mundo di petroleo. Den e caso di e crudo ultra-pisa di Orinoco ta referi na e necesidad di ‘diluyente’ pa por haci e crudo pisa aki, cu ta casi asfalt, mas liquido pa por transporta esaki via tuberia. E verbo corespondiente ta ‘dilui’ (Spaño: diluir). Ambos palabra no ta den nos Vocabulario oficial ainda. E proceso cu e diluyente ta causa, ora mezcla esaki cu e materia concerni, ta cu e ‘viscosidad’ di e materia ta disminui; otro palabra cu no ta conoci den nos Vocabulario, pero cu traductornan oficial sin duda algun lo a topa caba den nan trabao.

Loke nos no ta usando – ainda – ta e adhetivo ‘viscoso’ pero no ta exclui cu esaki na cierto momento por bira algo comun. Esaki ta parce nos un bon momento pa splica loke ta sucediendo den desaroyo di nos idioma desde inicio. Den un idioma crioyo manera esun di nos cada vez nos por mira e fenomeno cu un cierto palabra, mas tanto un verbo o sustantivo, ta penetra den nos idioma, anteriormente principalmente via comunicacion oral, pero awendia hopi mas via palabra skirbi. Esaki naturalmente ta relaciona cu e hecho cu awor casi tur hende, den nos comunidad anto, sa lesa y skirbi y ta absorbe mas conocimento via texto. Cu esaki naturalmente e palabra papia no a desaparece, pasobra nos ta comunica y ta mira video di tur tipo cu ta trece nos cierto vocabulario y con pa pronuncia palabra na diferente idioma. Loke ta algo particular di nos tipo di idioma ta cu nos no ta ‘hereda’ di biaha tur e otro palabranan di mesun ‘famia’, pero den transcurso di tempo, segun ta necesario, e otronan ta bin aden. Pa keda na e ehemplo usa aki, awor nos ta papia di ‘diluyente’ pero no di ‘dilui’, ainda. Talvez, ora nos yega asina leu cu nos mester di e palabra ey, e ta bira parti di nos idioma, segun cu ta haci uso di esey.

‘Viscosidad’ ta un palabra conoci, banda di Spaño, tambe den Hulandes y Ingles (viscositeit, viscosity). Kico ‘viscosidad’ ta? E estado di un liquido cu ta asina ‘diki’ o manera nos sa bisa tambe: asina ‘stropi’ cu e no ta core manera awa. Por cierto Hulandes conoce un palabra similar pa esaki: ‘stroperigheid’ y ‘stroperig’.

Pa nos keda den mesun ambiente, di industria petrolero cu den pasado a contribui enormemente na nos Papiamento, un palabra bon conoci aki tambe: ‘crudo’ como termino pa indica e forma original di petroleo, anterior na e proceso di refinacion. Pakico e referencia aki? Pasobra di mesun origen nos tin e palabra ‘curu’, cu nos conoce probablemente un par di siglo caba. Nos ‘curu’ tin e cambio tipico di e idioma crioyo cu ta duna e palabra su toque special. Esey no ta implica cu e palabranan ta intercambiable. No por bisa cu ‘crudo’ na Papiamento ta ‘curu’ pasobra cada un tin su propio contenido; ‘crudo’ den e contexto aki ta un sustantivo, originalmente un adhetivo, unda ta papia di ‘petroleo crudo’, cu a bira ‘crudo’ como sustantivo tipico den e terminologia di industria petrolero. Di mesun manera na Ingles tambe ta usa ambos forma banda di otro: ‘crude oil’ y ‘crude’. En cambio nos ‘curu’ semper a keda e unico adhetivo cu nos conoce.

Pa nos conclui tambe den e mesun ambiente industrial, algo di e desaroyonan mas reciente. Den e caso di Venezuela a surgi e termino ‘upgrader’ pa e instalacion unda ta mehora e crudo di Orinoco, sacando cierto material manera awa, lodo y piedra for di e crudo. Tambe ta mezcla esaki cu otro tipo di crudo pa yega na e ‘viscosidad’ desea. Na Spaño tabata conoci caba un instalacion cu yama ‘mejorador’, entre otro den proceso – -industrial – di traha pan. Ta usa esaki tambe pa e instalacion di mehoracion di crudo, pero aki nos ta usando e ‘upgrader’ cu ta indica mas claramente di kico ta papiando.