Kita di un cultura di consumo pa uno mas consciente di kico ta come y con pa produci den forma sostenibel. Esey ta e meta di e Grupo Nos Tera, cu un biaha mas a tene un mercado pa bende producto local, produci den forma artesanal.
Jair Britten ya a bira conoci na Aruba pa ta un motor tras di un movecion pa restaura e tradicion di antes di ta mas autosuficiente pa loke ta cuminda. E ta presidente di e organisacion Pro Cunukero Arubano, cu tin como obhetivo pa crea un plataforma unda criadornan di bestia y cunukeronan por bende na comunidad.
“Asina ta haya un colectivo di esnan cu ta produci, pa por sali y bende na e miho prijs.”
E grupo Nos Tera ta taki di e organisacion Pro Cunukero Arubano, cu ta subi mercado estilo marshe, unda tin productonan cultural. “E ta bira un forum pa hende por lanta e herencia cultural di Aruba, cu ta inclui herencia culinario.”
Den un sentido mas amplio, door di bolbe na e tradicion cultural di produci cuminda di forma artesanal y bende esakinan directamente cu comunidad ademas ta sostene otro custumber y tradicion local.
Seguridad di cuminda
E afan pa sostene criado y cunukeronan artesanal Arubiano, no ta un luho ni un hobby sin mas. Al contrario. Britten y tur cu diasabra ultimo a reuni na Ponton pa bende nan productonan ta hinca hopi ora, esfuerso y energia den nan actividad, cu ta mas cu nunca ta importante.

Hopi biaha ta discuti e tema di Seguridad di Cuminda y ta netamente colectivonan manera e organisacion Pro Cunukero Arubano tin un papel crucial pa hunga den esaki. “E aña ta celebra 40 aña di Status Aparte. Un logro grandi. Pero pa ta un pais solido, mester compronde bon tambe kico ta seguridad di alimento. Un pais progresivo ta percura cu su hendenan ta come bon y cu su finanzas ta bon. Si ta importa tur comestible, anto finanzas ta sangra. Costo di bida ta keda subi. Na momento cu ta importa tur cos, e pais ta keda dependiente.”
Britten ta ilustra cu momento cu tin tensionnan geopolitico, manera cu awor ta e caso, un pais dependiente ta bira mas vulnerable ainda. “Un pais fuerte lo pone e tema di seguridad di cuminda como un prome prioridad. Aruba ta ‘score’ hopi abao riba esaki. E ta lamentable pa bisa cu na Aruba tin un mentalidad di consumidor hopi halto.”
Pero poco poco hendenan ta descubri of re-descubri e balor nutricional di locual por produci na Aruba mes. Britten ta un criado di cabrito y a nota con mas y mas hende ta interesa pa consumi carni di cabrito, cu ta alimenticio y por ta prepara den hopi receta. Sinembargo, hopi otro ta entusiasma pero mas bien pa pusha e productonan aki den e sector turistico, den hotelnan grandi. “Pero esey no ta e intencion. Hende no ta compronde cu nos ta produci cuminda artesanal. Si kier cuminsa produci na nivel industrial (por ehempel pa hotelnan) lo topa cu tur e drempelnan conoci, manera finanzas, espacio, mas facilidad, cu ta haci dificil pa cunukeronan local. E no ta imposibel, pero nos tin un retraso di 40 aña.”
Qredits
Haya prestamonan bancario pa financia un empresa di agricultura y cria ta casi imposibel na Aruba. Pero hasta cu e instancia Qredits cu ta brinda financiamento pa negoshinan chikito riba e tereno di produccion di cuminda, e no ta e contesta pa sostene e sector. “En realidad, financiamento ta prestamo. Nos mester papia di subsidio.”
Britten a mustra con na Hulanda, e partner mas grandi den Reino, ta brinda subsidio na hopi industria agrario. Mesun cos na Merca, unda e industria di batata (Idaho) ta haya subsidio publico. “E costonan ta hopi halto caba. Si mester introduci prestamonan, e ta literalmente un bloki na cadena.” Si e facilidadnan fiscal no ta na su luga, un prestamo lo destrui cualkier iniciativa, ta e opinion di Britten.
Wholesalers
Te ainda, e mercado di cuminda na Aruba ta determina pa importadornan y distribuidornan grandi. Te ainda ningun a mustra interes pa sostene criadornan y cunukeronan local. “Nos ta artesanal, no un negoshi grandi. E escogencia ta pa keda artesanal, pasobra unabes bay na un escala mas grandi, na nivel industrial, ta cera wowo pa e calidad.”
Pa e organisacion, traha na forma etico ta esencial, unda ta percura pa e bienestar di e bestia, di e medio ambiente, pa asina e actividad ta uno sostenibel.
Na Hulanda a caba di publica un estudio cu ta bisa cu mas di 80 porciento di productonan den supermercadonan Hulandes ta cuminda procesa y no ta contribui na salud di hende. E revista medico The Lancet na 2025 a publica cu mundialmente tin un movecion pa mas cuminda procesa cu tur efecto negativo pa salud di hende. “Salud publico ta afecta pa yen di malesa y ta e mentalidad ey mester cambia. Ora ta come bon cuminda, mente y curpa di hende ta bira fuerte tambe.”
Bon Dia Aruba, den un serie di articulo lo amplia riba e tema di seguridad di cuminda, e posibilidadnan pa Aruba y tambe e impacto di cultura di consumo di cuminda procesa tin riba comunidad, por ehempel si kier atende cu e problema di obesidad.



