Tin hopi cos ta bay robez na mundo riba cual nos tin poco influencia. Conflicto grandi na otro parti di mundo cu por tin consecuencia economico grandi pa nos. Pero, banda di maneha e situacion ey lo mihor posible, kico nos por haci cu e cosnan cu ta den nos propio man?
Tuma por ehemplo nos propio maneho gubernamental. Tin hopi cos cu nos ta haci bon y cu na hopi pais no ta existi mes. Manera un sistema di seguro medico general, cu no ta existi na Merca, por ehemplo, cu ta duna cobertura na tur ciudadano, legitimamente residencia aki. Hasta esunnan cu ta aki di forma clandestino di algun forma ta haya atencion medico, loke humanamente y tambe segun derecho internacional ta lo corecto pa haci. Nos tin eleccion cada cuatro aña, o mas tempran si un gabinete pa algun motibo no logra completa nan turno. Nos tin un sistema electoral cu den vista di varios ta anticua, pero cu ta envolve centenares di ciudadano pa contribui na e proceso aki, siendo testigo ocular cu tur cos ta bay corecto. Tin regularmente voz pa cambia y moderniza e sistema aki, pero realmente e ta bay resulta den mes o mas confianza publico den veracidad di e resultado? Si nos mira e problemanan grandi cu votacion elecronico na otro pais, nos mester core haci e asunto aki un prioridad, mientras tin otro mas urgente? Como argumento na e otro banda, mester bisa cu tin tambe bentaha den votacion electronico. Por ehemplo: cu den caso di tema grandi y controversial, nos por tene un consulta popular dentro di un tempo relativamente cortico, na lugar di keda pega den un debate politico unda tur color politico ta crea nan propio version di realidad. Nos lo ta den bon compania pasobra democracianan respeta manera Suiza ta haci uso di e instrumento aki di consulta popular. Nos tin miedo si cu esaki probablemente nunca lo haya apoyo mayoritario di partido politico, pasobra nan lo tin miedo di perde influencia directo riba loke ta sucede den comunidad.
Nos por traha asina un lista bastante extenso di loke ta bay relativamente bon den nos comunidad, pero tin cos pa mehora tambe. Nos ta cuminza for di un angulo cu no semper nos ta mira atendi. Un problema cronico den nos sistema gubernamental ta e custumber di pospone y keda pospone decision clave. E expresion ‘kicking the can down the road’ no a keda inventa na Aruba, pero ta puro casualidad cu nos no a conoce un variante na nos idioma ainda. Esaki ta resulta den problema serio den nos economia, pasobra na momento cu por a planifica algo ainda, no a tuma decision clave. Un ehemplo. Hopi aña pasa un academico Arubano a logra su doctorado cu un analisis di desaroyo di nos turismo, unda el a mustra riba e cambionan mundial den preferencia di turista, alehando di e modelo clasico di e hotel cu centenares di camber, den direccion di unidad mas chikito, cu un ambiente mas ameno, mas familiar. Cu nos sa, nunca a duna tanto atencion na e documento aki, mucho menos actua segun e recomendacion di e tesis. Den e añanan despues nos a mira si cu e fenomeno aki di acomodacion di tamaño limita a tuma mercado. Es mas, nos a mira cu e fenomeno di ‘Airbnb’ (short term vacation rental) a bira realmente un tremendo exito. Pero kico ta(bata) e problema? Cu nunca a tuma un decision tocante e hotelnan grandi; a keda parti permiso manera no tin mañan, semper oportunamente acusando e rival politico di ta ‘parti permiso pa loco’. Pa un parti e acusacionnan aki tabata na nan lugar, pasobra hopi biaha e contratonan firma pa un mandatario ta(bata) mara man di e siguiente den e posicion, pa via di e consecuencianan legal grandi y costoso si Pais Aruba keda sin cumpli. Nos tin nos experiencia pesimo cu proyecto miyonario cu nunca mester a permiti y cu a costa nos centenares di miyones.
Pero awor ta 2026 y nos mester atende e situacion actual unda diferente sector turistico hunto ta percurando pa un crecemento cu pronto no ta manehable mas. Y ainda nos ta sufriendo di e mesun mania, di keda ‘kick the can down the road’, envez di cuminza tuma decision necesario pa no crea un ambiente cu ta cuminza core cu turista… Y no djis bin cu e lema ‘High value, low impact’, pasobra nos ta den teritorio di ‘high impact’ caba! Kico pa haci anto? Niun hende kier bolbe na 1 miyon turista, na lugar di 1,5 miyon, loke nos no ta mira realistico tampoco. Por ta cu un crisis internacional grandi por resulta den esey pero ningun hende mester desea esey.
Tin algun alternativa si. San Nicolas su centro mester un rehabilitacion. Un bon momento pa crea un otro centro di actividad comercial, specialmente den oranan di anochi. De paso lo por rescata mas tanto posible di loke tin ainda na arquitectura valioso, manera e edificionan considera ‘art deco’, ademas di un plan di vivienda den e casco urbano.
E atencion politico actual pa e tema ta positivo, basta por mira progreso den forma di accion. Loke nos mester ta cu porfin ta scucha conseho di e expertonan cu gobierno ta emplea caba y cu, manera den e caso describi ariba, por keda totalmente ignora den e toma di decision politico. Den esey nos no lo ta mucho mihor cu esunnan cu na Merca a ignora conseho interno, pa asina hinca nos cu e guera actual na Medio Oriente.



