(FILES) This photograph shows Mosquitoes trying to sting through a glove in a deep forest near Sundom, western Finland, on June 18 2023. Mosquitoes are the world’s deadliest animals, killing hundreds of thousands of people each year by spreading diseases such as malaria, dengue, yellow fever, chikungunya and Zika. As climate change extends mosquito habitats and lengthens breeding seasons, health experts warn the insects are moving into new regions, raising the risk of future outbreaks. Scientists are also searching why mosquitoes target some people more than others. (Photo by Olivier MORIN / AFP)

(AFP) – E animalnan mas mortifero no ta leon, haraña of colebra, sino e sangura chikito cu ta chupa nos sanger, haci nos pica y infecta nos cu enfermedad.

Sanguranan ta mata alrededor di 760.000 persona cada aña, segun sitio di investigacion Our World in Data, mientras cu hende mes ta bin un segundo distante. Esaki ta pasobra sanguranan ta responsabel pa 17% di tur enfermedadnan infeccioso, incluyendo malaria, dengue, ‘yellow fever’, chikungunya y Zika.

Y mientras mundo ta bira mas cayente debi na cambio climatico causa pa actividad humano, sanguranan ta move pa area nobo durante zomernan mas largo, aumentando temor cu nan por impulsa crisisnan di salud den futuro. Asina, con humanidad por lucha back contra nos enemigo mas grandi? Tin un manera sigur pa eradica e sanguranan asesino aki — y con malo esaki lo ta pa medio ambiente?

No tur sangura

Prome, no lo ta necesario pa elimina tur sangura. For di aproximadamente 3.500 especie di sangura, solamente alrededor di 100 ta pica hende. Y apenas cinco especie ta responsabel pa aproximadamente 95 porciento di infeccionnan humano, Hilary Ranson, un biologo specialisa den vector na Liverpool School of Tropical Medicine, a conta AFP.

Ranson a considera cu perde cinco especie di sangura “por ser tolera mirando e devastacion enorme” cu nan ta causa den mundo, for di morto masal te daño economico grave. Dan Peach, un entomologo specialisa den sangura na University of Georgia, tabata ampliamente di acuerdo, pero el a enfatisa cu mas informacion ainda ta necesario pa compara eradicacion cu otro alternativanan.

medio ambiente

E cinco sanguranan cu ta propaga enfermedad “a evoluciona pa ta hopi estrechamente asocia cu hende”, incluyendo alimenta y reproduci cerca di nos, Ranson a splica.

Esaki ta nifica cu eradica nan no lo tin un impacto grandi riba ecosistema mas amplio — y otro sanguranan geneticamente similar pero menos mortifero probablemente lo yena “e ‘niche’ ecologico ey” rapidamente, el a añadi.

Peach no tabata convenci cu nos sa suficientemente “tocante ecologia di mayoria especie di sangura pa tin seguridad un manera of otro, pero mi tambe ta pensa cu ta aceptabel pa reconoce esaki y ainda sigui dilanti.”

Sanguranan ta “transferi nutrientenan for di nan habitat acuatico” pa otro area, y nan ta sirbi como cuminda pa insectonan, pisca y otro animalnan, el a bisa.

Nan tambe ta polinisa plantanan, pero esaki “no a compronde bon y por varia segun especie,” Peach a añadi.

Ranson a reconoce cu tin un debate etico valido andando, mientras cu el a señala cu actualmente nos ta eliminando accidentalmente un cantidad enorme di especie.

Con esaki por ser haci?

Un di e opcionnan tecnologico nobo mas prominente ta yama gene-drive, cual ta involucra geneticamente modifica animalnan pa nan pasa un caracteristica specifico na nan yiu.

Ora cientificonan a modifica muhenan di sangura Anopheles gambiae cu ta carga malaria pa haci nan infertil, esaki a elimina un poblacion henter den laboratorio despues di apenas algun generacion.

Target Malaria, financia pa Gates Foundation, ainda no a testea tecnologia gene-drive na Africa, pero ta plania pa ehecuta un prueba den un pais cu malaria endemico pa 2030.

Sinembargo, Target Malaria a ricibi un golpi aña pasa ora gobierno militar di Burkina Faso a termina otro prueba cu sanguranan modifica geneticamente den e pais, unda e proyecto a ser critica pa grupo di sociedad civil y ataca cu campañanan di desinformacion.

Un otro strategia ta involucra infecta sanguranan Aedes aegypti cu e bacteria Wolbachia. Esaki por collapse nan poblacion — of simplemente reduci nan capacidad pa transmiti dengue.

Esaki ta lanta un otro pregunta: realmente nos mester matanan?

Pakico no haci nan inofensivo?

Ora sanguranan esteril infecta cu Wolbachia a ser libera den ciudad Brasilero di Niteroi, casonan di dengue a baha cu 89 porciento, investigacion a mustra aña pasa.

Mas cu 16 miyon persona den 15 pais awor a ser proteha pa e sanguranan aki, “sin ningun consecuencia negativo”, Scott O’Neill, fundador di World Sangura Program, a conta AFP.

Mientras tanto, un proyecto yama Transmission Zero ta purba usa tecnologia gene-drive pa haci cu sanguranan Anopheles gambiae no ta propaga malaria mas.

Investigacion den laboratorio publica den Nature na final di aña pasa a sugeri cu cientificonan ta cada bes mas cerca di e meta ey, cu e team ta plania pa lansa un prueba den pais na 2030.

E contratiempo na Burkina Faso a mustra cu e proyectonan aki mester tin algun “apoyo politico of respaldo” for di e paisnan unda nan ta test, autor di estudio Dickson Wilson Lwetoijera di Tanzania su Ifakara Health Institute a conta AFP.

No tin ‘solucion magico’

En bes di solamente depende di un “solucion magico” tecnologico, generalmente financia pa Gates Foundation, Ranson a haci yamado pa un solucion mas “holistico” pa e enfermedadnan aki.

Esaki lo exigi pa duna hende den paisnan afecta pa enfermedad mas acceso na tratamento, diagnostico, casnan miho y vacuna mas efectivo, el a bisa.

Sinembargo, cortenan grandi den ayudo stranhero pa paisnan Occidental durante ultimo aña a menasa progreso contra mayoria enfermedadnan transmiti pa sangura, organisacionnan humanitario a adverti.