Despues di varios debate parlamentario intenso y finalmente aprobacion cu un mayoria minimo den Parlamento (11 voto na fabor y 9 contra), e ley nobo cu ta goberna con gobierno ta spaar y inverti placa den inversion a largo plaso a drenta na vigor.
Landsverordening Algemeen Investerings- en Ontwikkelingsfonds – e ordenansa nacional conoci localmente pa su abreviacion Hulandes AIOF – a drenta na vigor dia 16 di juli y ta crea un solo fondo centralisa pa gobierno su gastonan den inversion riba tur cos for di caminda, scol te desaroyo economico. Sostenedornan ta yama esaki un modernisacion financiero cu tabata necesario for di hopi tempo caba, mientras criticonan di e ley, incluyendo Aruba su propio cuerpo di auditoria gubernamental, a haya esaki un oportunidad desaprobecha pa drecha problemanan cu a plaga fondonan similar pa varios decada.
Segun gobierno a splica un tempo pasa, e fondo lo forma un herment financiero permanente pa permiti planificacion y financiamento di inversionnan publico riba un base multianual.
Kico ta AIOF?
AIOF ta un fondo presupuestario cu ta consolida varios cartera diferente di placa di gobierno designa pa inversion den uno so. E ta reemplasa Interim Wegeninfrastructuurfonds y Onderwijsfonds, uniendo nan proposito den un solo instrument mas amplio.
Bao e ley nobo aki, placa por drenta e fondo for di Aruba su presupuesto, for di institucionnan priva y individuonan, y notablemente for di Hulanda y Union Europeo.
Na momento cu placa drenta e fondo, por inverti esaki den un rango amplio di meta manera renobacion, enseñansa, transicion energetico, resiliencia climatico, vivienda duradero, infrastructura y fortalecemento di sectornan economico nobo manera agricultura comercial, FINTECH, industria creativo y economia blauw. E ley tambe ta inclui un categoria amplio pa tur otro meta relaciona cu politica, un detaye cu a haya critica pa su falta di claridad y definicion.
E base legal pa creacion di e tipo di fondo aki tabata existi caba prome cu AIOF: Artikel 38 di Aruba su Comptabiliteitsverordening ta permiti gobierno establece un fondo presupuestario cu su propio reglanan pa garantisa responsabilidad pa maneho financiero y gasto.
Esencialmente, AIOF ta un vehiculo nobo construi riba e base legal aki, diseña specificamente pa plan di inversion multianual.
Maneho di AIOF lo cay bao responsabilidad comparti di Minister di Asuntonan General y Minister di Finanzas. E fondo lo tin su propio presupuesto, cu lo ta separa di Presupuesto di Pais Aruba. Departamento di Finanzas lo ehecuta e administracion financiero, mientras Centrale Accountantsdienst lo ta encarga cu control riba e administracion di e recurso.
E ley ta stipula tambe cu Minister di Finanzas mester presenta un rapport financiero dos biaha pa aña, unda e ta mustra e entrada y gastonan di e fondo. Na su turno, lo comparti e rapport cu Parlamento y College Aruba financieel toezicht (CAft), pa asina garantisa supervision continuo riba uso di recurso publico.
Pa determina cua proyectonan lo ricibi financiamento, gobierno lo sigui traha cu e Comision di Evaluacion di Inversion, un comision cu desde 2022 ta evalua proyectonan di inversion di gobierno. E comision lo guia gobierno riba sostenibilidad, ehecucion, impacto economico y alineacion cu e prioridadnan di maneho prome cu asigna recursonan.
Dicon mester di AIOF?
E problema cu AIOF tin meta di resolve ta uno familiar den finanzas publico di Aruba: ora cu placa designa pa proyectonan di inversion ta evapora pa final di aña si no usa esaki na tempo, sin importa si e proyecto pa cual e ta destina ta importante ainda of no.
Segun gobierno, alrededor di 43 miyon florin ta aloca pa inversion – fondonan cu oficialnan ta bisa por usa pa hiba proyectonan importante pa comunidad padilanti, pero historicamente ta vulnerable na e perdida aki.
Con AIOF lo traha?
AIOF ta construi cu varios mecanismo.
Un agenda di inversion di varios aña: na luga di aproba placa pa cada proyecto tur aña, e fondo su presupuesto ta crea pa 2 aña fiscal cada biaha, parti den varios programa. Cada ciclo presupuestario mester specifica e ingreso cu ta anticipa, e meta cu kier logra y cua proyectonan lo ehecuta banda di reportahe tocante programanan cu ya caba a completa of cu ta na caminda ainda
Un regla di uso di 3 aña: si reserva placa pa un proyecto pa 3 aña consecutivo sin cu e proyecto aki realmente cuminsa, e cantidad reserva ta bolbe e fondo y despues mester usa esaki pa paga debe di Aruba na luga di lag’e sinta indefinidamente.
Un comite di evaluacion di inversion: Proposicionnan di proyecto nobo ta pasa door di screening di e comite aki, cual ta considera con bon esaki ta alinea. E ta inclui representantenan di varios area, cu posibilidad di consulta cu expertonan externo.
Rekisitonan di reportahe: Minister di Finanzas mester entrega un rapport detaya tocante e fondo su ingreso y gasto cada 6 luna, cu un copia manda na CAft manera menciona. Un rapport anual tambe ta rekeri y dentro di 1 aña cu e ley drenta na vigor, mester establece un comite pa evalua funcionamento di e fondo y su efectonan tur aña. Ambos rapport mester ta publico.
E caminda cu AIOF mester a cana den Parlamento tabata uno dificil, y critica no a bin solamente for di politiconan den oposicion, kendenan a trece dilanti preocupacionnan importante cu Bon Dia Aruba a detaya anteriormente, sino tambe di Aruba su Algemene Rekenkamer, ken ta un cuerpo independiente.
Simannan prome cu e debate parlamentario tocante AIOF a cuminsa, Algemene Rekenkamer a publica un rapport titula “Buiten beeld, buiten controle” (Fuera di bista, fuera di control”), examinando con 13 fondo presupuestario similar historicamente a funciona na Aruba.
Su conclusionnan tabata directo: centenares di miyones di florin den placa publico a scapa supervision parlamentario efectivo aña tras aña pa motibo di gobernacion debil, falta di supervision y accounting incompleto. E rapport a haya cu presupuesto pa e tipo di fondo aki hopi biaha ta crea laat of no ta haci mes, cuentanan anual hopi biaha tabata completamente ausente y gasto den cierto caso tabata legalisa despues di a haci e gasto.
Tambe el a haya cu Aruba su gobierno, den cierto caso, a reporta cu mas detaye na financieronan Hulandes y Europeo cu su propio parlamento, debilitando Rekenkamer su evaluacion. E rapport aki specificamente a referencia problemanan den pasado mira den casonan cu ta inclui Fondo di Desaroyo Nobo (1999), e proyectonan “Bo Aruba” (2010-2017, unda Rekenkamer su investigacion na 2018 a haya cu esaki a costa alrededor di 1.6 biyon florin sin cu varios proyecto a completa), Green Corridor y Watty Vos Boulevard.
Rekenkamer su mensahe na legisladornan tabata explicito: un fondo di inversion nobo por solamente funciona di manera responsable si drecha e fayonan sistematico tras di e problemanan existente den pasado prome, y formalmente a recomenda pa minister Wever incorpora e salvaguardianan structural aki den AIOF via Nota van Wijzing prome cu a aproba e ley.
Pa awo, AIOF ta un ley y e fondo cu e ta crea ta operacional. No tin balans di comienso specifico ni tampoco un proyecto di prome ronda stipula caba – esakinan lo surgi mientras gobierno ta construi su agenda di inversion multianual. Oficialnan tambe a bisa cu un plataforma digital eventualmente lo laga residentenan monitor proyectonan financia cu AIOF, prespuestonan y gastonan di manera directo, aunke e plataforma aki no ta existi a pesar cu e ley a drenta na vigor caba.
Si e fondo aki lo cumpli cu su promesa di converti placa di inversion stanca den proyectonan publico completa of ta termina como un ehempel mas den rapport futuro di Rekenkamer, lo depende riba con responsable gobierno lo ta den reportahe y mecanismonan di evaluacion cu ta inclui den e ley, y riba con lo atende e buraconan di transparencia cu ambos Rekenkamer y oposicion a trece dilanti.
Aprobacion y aplicacion por ta un logro pa e ley, sinembargo e logro berdadero ta bin di proyectonan completa cu ta trece un impacto positivo y real cu comunidad por mira y sinti. E ley ta aproba y awo a drenta na vigor.
Ta keda den man di nos autoridadnan gubernamental pa pone esaki cana y cumpli su promesa, mientras cu den nos man ta keda tene nan responsable y exigi resultado cu transparencia.



