Nos ta continuamente den debate tocante e pregunta cuanto autonomia nos ta entregando y con leu e asunto aki mester yega. Esey tin di haci cu e supervision financiero, cu nos a haya ‘regala’, di ariba, pues no tin tanto di dicidi ey. Por keda discuti esaki, pero nota tempo pa bolter e asunto y cuminza mira autonomia di e otro banda: cuanto asunto nos mes ta dicidi, unda Hulanda/Reino no tin un voz determinante?

Facilmente nos por conclui cu ta trata di mayoria di asunto. Ta mas facil anto pa menciona e asuntonan unda Hulanda/Reino ta dicidi, pero nos ta scoge pa e ruta dificil, pa no termina atrobe den e discusion interminable di semper. Ban cuminza ariba anto, den nos structura gubernamental. Nos ta elegi nos propio gobernantenan, den eleccion dirigi pa ley cu nos mes por amplia y modifica. Loke nos no por haci ta stop di tene eleccion o aboli e ley di eleccion. E ora nos ta topa cu e poder supervisor di Reino cu lo pone un paro na tal accion. Pero, esey ta bon toch? Ta ken di nos kier bay den direccion di un gobierno dictatorial cu no ta tene eleccion mas, o solamente eleccion ‘estilo Venezuela’, unda por comproba cu e actual gobierno por manipula resultado electoral segun nan deseo. Pero por lo demas, si nos kier un sistema electoral ful digitaliza o sigui cu nos sistema actual, ta pa nos exclusivamente dicidi: autonomia.

Nos ta liber pa structura gobernacion segun nos propio deseo. No cu pueblo tin algo di bisa den esey pero nos gobernantenan si. Asina cada cuatro año por tin un ‘reshuffle’ completo di e ministerionan, fuera di e bataya cu por surgi tocante e cantidad di ministerio. Expertonan lo ta di acuerdo entre nan cu ta recomendable un cierto structura fiho pa e ministerionan, pero nos politiconan semper a haci uso di nan libertad pa dicidi cual composicion e ministerionan den nan gobierno ta haya. Cu e resultado cu oportunismo ta reina den negociacion di e carteranan, y no cierto logica pa pone hunto cartera cu por beneficia di un maneho coherente den un solo man: autonomia.

Na nivel di ministerio cada un ta formula y ehecuta un programa propio. Por haci uso di consehero di otro teritorio dentro di Reino, y hasta di otro pais, pero ta na Aruba ta dicidi kico lo haci. Esaki ta conta pa por ehemplo enseñanza. E gobernante responsable ta dicidi, hunto cu parlamento, kico tin prioridad pa financia, cual idioma lo usa como idioma di instruccion y cual curriculum lo aplica. Si por ehemplo bin cierto presion di banda di Hulanda y/o Corsou pa yega na un ortografia unico, pasobra esey ta sali mas barata den produccion di material didactico, nos no ta obliga pa bay di acuerdo. Si nos ta desea di financia cierto facultad den nos universidad, cu realmente no tin tanto sentido, nos no ta obliga di sigui un conseho asina, pa bon y racional cu e por ta. Si nos kier percura pa cada scol tin su facilidadnan pa educacion fisico of no, no tin un Den Haag pa bisa nos cu no por; por haya conseho, pero te ey: autonomia.

Nos sistema di seguro medico y structura di nos facilidadnan medico. Nos por haya conseho, pero ta aki ta dicidi kico lo haci, tambe ora ta gasta placa innecesariamente cu un renobacion dudoso di nos hospital, cu ta keda persegui nos cu debe te aña 2044. Conseho pa introduci un ‘eigen bijdrage’? Sigur, pero esey tambe ta un decision autonomo, no por obliga ningun gobierno.

Nos infrastructura. A dicidi cu lo a traha un puerto di container na Barcadera, mientras tabata conoci cu ta barco chikito so por drenta eynan. Prueba di esaki ta cu ta mira e barco cu ta trece auto na nos pais, ta mara semper na Playa pasobra e no por drenta Barcadera. Ata nos cu facilidad awor di promer categoria na San Nicolas, pero nos a gasta e placa caba na Barcadera. Conseho valido a ‘stroba’ nos? No, ta nos gobernantenan lo sa…, hasta ora no ta mihor…

Sin embargo, ta imposible papia di e cantidad di asunto unda nos mes ta dicidi, sin papia di limitacion di nos autonomia. Ehemplo clave aki ta presupuesto di nos pais. Mientras cada ministerio por dicidi pa nan mes kico ta prioridad, si polis ta haya ‘bodycam’ y no ta haya auto nobo na mes momento, ta na nos ministro pa dicidi. Si scolnan tur ta haya airco sin excepcion, paga pa Pais Aruba, ta aki ta dicidi esey. E unico restriccion cu nos tin ta cu e presupuesto total no por surpasa e normanan, determina pa gobierno di Aruba y di Hulanda, conhuntamente. Ta ey nos no tin autonomia, temporalmente, te dia ta cumpli cu e requisitonan pa elimina e supervision di Reino. Y hasta ora haci esey, ta keda e responsabilidad di Reino pa garantiza bon gobernacion, tambe y sigur bon gobernacion financiero. Esey ta encera tambe cu nos ta cumpli cu e tratadonan internacional vigente pa nos. Esey no tin nada di haci cu autonomia, pasobra Hulanda y tur otro teritorio tambe ta obliga di cumpli.

Tin otro tereno riba cual ta dificil pa papia di autonomia, por ehemplo nos sistema hudicial, dirigi fuertemente for di Hulanda, y pakico? Pa garantiza husticia igual pa tur ciudadano Hulandes, independiente den cual parti di Reino nan ta biba. Esun cu tin problema cu e tipo di ‘no-autonomia’ aki, ta nengando e propio caracter di auntomia, cu no ta mescos ‘independencia’…