Ultimo siman, operadornan di tour a blokea un rotonde den protesta. Nan ta rabia tocante ceramento di ruta na costa nort di Aruba. Nan ta bisa cu nan negoshi y centenares di trabao ta den riesgo, y nan kier pa gobierno haya un solucion cu ta permiti nan sigui traha.

Na mes momento, Aruba Birdlife Conservation, lidera pa Greg Peterson, a bay corte contra Gobierno y Aruba Conservation Foundation pa daño haci pa actividad di ATV y UTV.

Esaki a crea hopi confusion. Pakico gobierno mester haci loke ABC ta bisa? Pakico e minister no ta djis habri e caminda? Greg Peterson a cera costa nort? Un hues a dicidi cu ATV y UTV ta prohibi?

Pa compronde kico ta pasando, nos mester bay back na e comienso, y nos mester compronde algo hopi basico tocante con Aruba ta traha.

Ken ta dicidi kico?

Aruba tin un Parlamento, un Gobierno y un Corte. Nan ta haci cos diferente. Parlamento ta traha ley y controla trabao di Gobierno. Gobierno ta maneha e pais. Ministernan ta tuma decision y maneho, pero mester haci esaki dentro di ley. Gobierno tambe ta responsable pa aplica regla.

Y tin Corte. Un hues no ta maneha Aruba, un hues no ta dicidi maneho di turismo di Aruba. Un hues no ta lanta un mainta y dicidi cua ruta mester habri.
Corte ta cay aden ora tin conflicto legal. Cualkier hende por bay corte y bisa “mi no ta kere Gobierno ta cumpli cu ley.” Gobierno por defende su mes. E hues ta mira e ley, scucha tur dos banda, y dicidi ken tin rason – legalmente.

Y si, gobierno mester obedece ley. Un minister no por ignora un regla legal djis pasobra e regla a bira impopular. Esey ta un parti esencial di un democracia.

Kico tin di haci cu ROPv?

Hopi. ROPv ta Ruimtelijk Ontwikkelingsplan met Voorschriften. E nomber ta zona complica, pero e idea ta simpel. Algun area ta pa cas, algun pa negoshi, otro pa turismo, y otronan tin balor natural importante. ROPv ta establece regla di kico por pasa na cada area.

ROPv no a aparece diripiente pasobra Greg Peterson a keha di ATV.
E proceso publico a tuma lugar añas atras.

Na september 2019, Gobierno a tene consulta publico na Oranjestad, Noord y San Nicolas. Hende por a haci pregunta y duna opinion. E ROPv proponi tambe tabata disponible na DIP y online, y ciudadano y organisacion por a entrega un reaccion formal, yama un “zienswijze.”

Gobierno a ricibi 66 zienswijzen. Algun a resulta den cambio na e ROPv.

E ROPv final a bira oficial na 2021. Y si, a papia di vehiculo off-road.

Ya tabata discutiendo e problema di vehiculo motorisa den areanan natural na Aruba mientras tabata preparando e ROPv.

Raad voor de Ruimtelijke Ontwikkeling (Conseho pa Desaroyo Teritorial) a hasta keha cu regulacion di vehiculo off-road y aplicacion di ley no a haya suficiente atencion.

Durante e proceso di consulta publico, tambe a haci un propuesta pa controla e cantidad di vehiculo motorisa usando caminda den areanan natural. Gobierno a bay di acuerdo cu por establece un cantidad maximo, y a cambia e ROPv como consecuencia.

Un detaye importante ta cu ROPv no ta bisa simplemente “no mag tin vehiculo motorisa den naturalesa.”

Pa areanan clasifica como “Natuurgebied and Natuur en landschap” (reserva natural y naturalesa y paisahe), vehiculo motorisa recreacional por core riba caminda designa specificamente durante e oranan estableci.

Pues ruta designa ta hopi, hopi importante.

Y aki ta unda e problema di Aruba ta bira cla.

Kico a pasa despues di 2021?

Pa añas, Aruba a papia tocante e problema di ATV y UTV. Gobierno tabata sa di dje. Residentenan a keha di stof y zonido. Tabatin preocupacion tocante accidente. Organisacionnan ambiental a keha di daño haci na naturalesa. Ripitidamente, gobierno mes a reconoce cu regulacion ta necesario.

Na 2021, gobierno a laga un comision multidisciplinario (kiermen experto den diferente area) traha riba e asunto. Na 2022, gobierno a bisa cu a cuminsa traha riba ruta alternativo. Na 2024, a anuncia otro plan di transicion. Comienso di 2025, tabata supposed di designa tres ruta alternativo, mientras tambe mester a regula velocidad y molester.

Pero na juli 2025, Bon Dia Aruba ainda tabata puntrando con a para cu e plannan aki. Y na juni 2026, e problema ainda tabat’ey.

No a designa ningun ruta oficial pa off-road. Minister Arthur Dowers a splica cu ROPv ta permiti uso di vehiculo motorisa den cierto area, pero prome, gobierno mester determina unda e vehiculonan mag core y marca e rutanan ey claramente.

Crucialmente, Aruba tabatin regla, plan, advertencia. Pero un parti importante di e sistema a keda incompleto.

ABC a bay corte

Aruba Birdlife Conservation ta argumenta cu gobierno no a aplica proteccion ambiental existente. Kiermen, ABC no a bay gobierno y crea un ley nobo. Argumento di ABC ta cu ya tin regla, y gobierno no ta aplicando esakinan.

E accion legal a pusha e asunto den un fase hopi mas urgente. Gobierno y ABC a drenta negociacion, y gobierno a cuminsa blokea acceso na partinan di costa nort mientras e partidonan a purba di resolve e disputa.

Kico Greg Peterson tin di haber?

Esaki ta e parti mas facil di splica. Peterson no a crea ROPv. Peterson no por cera un caminda publico. ABC no por duna ordo pa un minister haci algo.
Peterson ta lidera un organisacion ambiental.

ABC ta kere cu gobierno no ta respetando of aplicando reglanan existente. Pues ABC a usa un derecho cu tur ciudadano y organisacion tin den un democracia: a bay corte.

Gobierno por argumenta cu ABC ta fout. ABC por argumenta cu Gobierno ta fout. Si nan no por yega na un acuerdo, un hues independiente por resolve e disputa legal.

Pues no ta cuestion di pakico Peterson por dicidi kico ta pasa den costa nort di Aruba, pasobra e no por. E asunto real ta, si ABC tin rason, legalmente, ora ta bisa cu gobierno no a cumpli y aplica e reglanan cu ya ta existi.

Esey ta loke ta pasando den corte.

Pakico operadornan di tour ta protesta?

Pasobra e consecuencia pa nan ta hopi real. Companianan ta bin operando tour pa añas. Nan a cumpra vehiculo, nan a contrata empleado, nan a construi negoshi basa riba excursion cu ta usa e areanan ey.
Awo, ta kita acceso mientras Gobierno ainda ta purbando di busca ruta alternativo.

E operadornan ta bisa cu nan ta dispuesto pa traha cu ruta designa y regla cla, pero nan no ta acepta clausura abrupto, y ta bisa cu Gobierno no a comunica bon cu nan.

Por compronde nan frustracion. Si Gobierno permiti pa un situacion continua pa añas y djey diripiente cuminsa aplica regla y restriccion, negoshi y trahador ta sufri.

Pero tin otro principio importante: Permiti algo tuma lugar pa añas no ta nifica automaticamente cu ta permiti pa ley. Djis pasobra gobierno no a actua prome no kiermen cu e ROPv ta desaparece.

Democracia no ta cuminsa ora di cera un caminda

Tin un les importante pa nos tur. Hende tin derecho pa protesta, negoshi tin derecho pa defende nan interes, y ciudadanonan tin derecho pa exigi contesta di minister. Pero democracia no ta solamente ora nos ta rabia. Tambe ta ora Gobierno publica un documento laaf y pidi hende pa les’e. Democracia ta consulta publico, zienswijze, discusion di maneho – y tambe ora ciudadano haci pregunta prome cu un decision cuminsa afecta nan bida diario.

E ROPv a keda discuti publicamente na 2019. E problema di ATV/UTV tabata den discusion publico pa añas despues di esey.

Gobierno tambe ta carga responsabilidad, pasobra regla no ta existi riba papel so. Gobierno mester splica, implementa, y aplica regla consistentemente. Si un transicion ta necesario, Gobierno mester maneha e transicion en bes di permiti pa tin incertidumbre pa añas.

Pero operadornan di tour tambe tin responsabilidad pa compronde e reglanan cu ta toca e areanan riba cual nan negoshi ta depende.

Organisacionnan ambiental tin derecho pa reta gobierno, y ora tin desacuerdo legal, Corte tambe tin un rol.

E blokeo di rotonde siman pasa por a laga e situacion mustra como un crisis nobo, pero e no ta.

Compronde e historia di con nos a yega aki, ta e prome stap pa compronde pakico a cera costa nort di Aruba.