No por soluciona e reto di San Nicolas, pero tampoco tur otro area di Aruba sin sa kico a conduci na e desaroyonan. Ta pa tal motibo mes cu investigado y Nation Builder Suzette Dumfries a dedica cinco aña ta analisando con San Nicolas a funciona pa hopi decada, cua tabata e sistema cu a pone e area draai cu te ainda haci falta pa hopi desde cu Lago a cera.
Manera ta conoci, Dumfries recientemente a tene tres dia di presentacion di e conclusionnan di su investigacion y ta preparando pa un tayer durante cual e lo ilustra con e mes ta visualisa e posibilidadnan pa San Nicolas y area basa riba e plan cu tentativamente e ta yama ‘Plan Dumfries.’
E sistema, e organisacion di San Nicolas y area manera prome Standard Oil y despues Exxon a crea no tabata djis e refineria, mientras cu despues cu Exxon a bay, Gobiernonan y otro organisacionnan a keda enfoca unicamente riba e actividad petroleo. “E sistema no tabata visibel. A reemplasa e operacion di refineria cu otro, pero no a reemplasa e sistema. Y mas ainda, ora cu a reemplasa e industria di refineria pa turismo, tampoco a pone cu turismo a reemplasa e sistema cu tabata existi pa motibo di e refineria,” Dumfries a mustra. “E no tabata algo delibera, e no tabata un fout. Pero Lago a funciona manera un nacion den un nacion. Gobierno no mester a traha caminda, cas, of un sport park. Ta Lago a haci esakinan. Lago tabata manera un gobierno paralelo. Y ora refineria a bay, no a integra nacion ‘Aruba’ pafo di Lago cu e nacion cu Lago a crea.”
Gobierno a reemplasa cierto elemento di e sistema, por ehempel un seguro medico pa tur hende, un IMSAN, pero e integracion manera e tabata existi no ta un realidad ainda. “Nos no a logra trece un doño di trabou cu a percura cu nos hendenan por sigui traha nan mesun cas.”
Dumfries a bisa cu e dos nacion a sigui. Tin dos Aruba: uno cu mester a lanta riba su mes y San Nicolas cu pa 70 aña tabata haya tur cos regla pa e habitantenan. “Tabata kier un sportclub, un club social, un cas? Lago tabata percura pa esey. Esey tabata e realidad pa cinco generacion, cu tabatin tur cos regla pa nan. Nan tabata haya beurs, nan tabata haya training na trabou. Nan tabata cuminsa nan carera den funcion abou y na final, nan tabata den top. Tabata organisa tur cos pa nan y ora cu Lago a cera, a bin un bashi, un scuridad unda a crea e sentimento cu ningun hende ta haci algo pa nan.” Dumfries a bisa cu aki no ta trata di un compleho, pasobra pa cinco generacion, tur cos tabata planifica pa esnan cu tabata afilia na e refineria. “Tin storia di hende cu a cuminsa traha como sirvienta na Colony pero nan yiunan a bira profesional danki na beursnan di Lago.”
E modelo di Lago a keda replica pa Suralco na Surnam, pero na ningun pais un compania a bay asina leu manera na Aruba, unda a haya un luga bashi, y por a traha un comunidad pa su trahadonan Mericano, esta Colony y tambe pa su trahadonan cu a bin di e otro islanan. “Lago tabata controla tur movecion den e area cu el a haya. Lago tabata indica unda ken ta biba, cua scol ta bay, unda cua Misa (traha dor di Lago) ta bin. Ta e ingenieria social den e miho forma. Por a mira e diferencia entre e hendenan cu ta biba na Colony, na Village, na Essoville. Duaneronan, polis tabatin nan bario. A pone barnan pa esnan cu no tabata casa. E modelo di Lago ta hopi fascinante.”
Si mester reactiva kico San Nicolas tin na infrastructura, e potencialnan ta inmenso, Dumfries ta mustra. Ehempel ta deportistanan cu a produci danki na e infrastructura Deportivo cu Lago a crea, cu Lago a financia. Awor deporte ta luchando pa haya placa.” Dumfries a mustra cu por ehempel, si Aruba a pone Secrets responsabel pa e aspecto aki, cu enbez di duna e hotel un tax holiday, e hotel por a asumi e cargo aki como parti di un ingenieria social cu tabata existi tempo di Lago.
“E falta di a compronde e sistema aki a haci cu Aruba a habri man pa inversionistanan nobo, particularmente cadenanan hotelero, sin cu a reactiva e sistema aki. No a pone nan responsabel pa sigui cu e infrastructura social crea pa Lago. “
Den otro palabra, no ta cuestion di djis bin cu un proyecto pa San Nicolas, sino pa percura cu e proyecto ey ta tene cuenta cu tur e necesidadnan social pa carg’e. For di e aspecto economico te di enseñansa, di asuntonan social te na salud, pa no lubida transporte y comunicacion. “Nos mester ta cla con e arkitectura di Gobierno ta hinca den otro. Nos Ministerionan ta traha segun un Ley Instelling Ministeries. Aruba a bira autonomo pero cu un organisacion cu ta un herencia colonial. Aruba no a crea e arkitectura necesario pa haya autonomia economico.” E ta nifica cu Aruba a sigui funciona den forma administrativo manera tabata di tur tempo colonial y no a desaroya esun necesario pa crece den direccion di autonomia economico. “Lago a cera, e tereno tabata di nos, pero e infrastructura no tabata di nos. E petroleo no tabata di nos. Nos no a crea e arkitectura pa nos bira doño pa dicidi riba futuro economico. A pone e infrastructura di Lago disponible pa Coastal, despues Valero y apenas ta doño di dje awor. Pero unda e autonomia economico a keda.
E otro ehempel ta cu Aruba no ta doño di ningun aerolinea, no ta doño di ningun di e hotelnan grandi y ta depende di maneho di otro pais. “Un Presidente loco por dicidi cu ya no mag bula pa Caribe Hulandes y nos economia a kibra sin opcion. No ta bay tin Crucero, no ta bay tin avion y hotelnan ta cera. Esey ta mustra nos dependencia economico.” Aruba pa hopi tempo a enfoca solamente riba autonomia politico y no a traha riba autonomia economico. “Henter e discusion di Hofa ta riba autonomia politico. Ami no tin problema di supervision financiero. Mi tin forma problema den e forma con e ta proponi. No ta consulta pueblo cu ta confundi. El a bira un instrumento politico.”
Mientras cu Suzette Dumfries no ta un politico, hecho ta cu pa construi y reconstrui un nacion ta mishi politica tambe. Pero pa por percura cu e proceso di reconstrui patria y yega na sistemanan cu ta funciona manera con e tabata bou tempo di Lago, mester compronde e conexionnan y e rekisitonan. Bon Dia Aruba lo amplia riba e combersacion cu Dumfries kende ta trahando riba su Academia ‘Anker’ pa netamente crea mas conocemento riba e area aki.



