Si e area cora sigui crece, sociedad lo mester contesta un pregunta cu nunca den historia nos a mester contesta: kico ta pasa ora un parti grandi di poblacion no mester traha mas pa e economia produci suficiente? E rikesa cu AI ta genera tin di bay un caminda. Si e ta bay solamente na e doñonan di e modelonan y e centronan di data, nos ta bay haya un desigualdad nunca bisto.
Varios herment ta riba mesa:
Entrada Basico Universal (UBI): un pago regular, sin condicion, pa cada ciudadano. Finlandia a test esaki den 2017–2018 cu 2.000 desempleado cu tabata ricibi €560 pa luna: bienestar y confiansa a mehora, mientras cu e efecto riba empleo tabata chikito.
Dividendo Universal di AI / Accion Basico Universal: en bes di duna placa so, duna cada ciudadano un parti di e propiedad. Alaska ta haci esaki desde 1982 cu su Permanent Fund, financia cu entrada di petroleo; na october 2026 cada residente eligibel a ricibi $1.200. Sam Altman, CEO di OpenAI, a propone den 2021 un “American Equity Fund” cu ta cobra tur aña 2,5% di e balor di mercado di companianan grandi y di tera, paga den accion, pa reparti entre tur ciudadano. Un otro idea ta “universal basic compute”: cada ciudadano un porcion di capacidad di AI cu e por usa, bende of comparti.
Belasting riba automatisacion y ganashi excepcional: e “robot tax” cu Bill Gates a propone den 2017, of e “Windfall Clause” — un compromiso di companianan di AI pa reparti un parti di ganashi extremo cu sociedad.
Servicio Basico Universal: en bes di placa, garantisa salud, educacion, transporte publico y internet gratis of hopi barata.
Semana laboral mas cortico: reparti e trabao cu ta keda entre mas hende.
Pa un isla chikito manera Aruba, cu no ta cas di ningun compania grandi di AI, e pregunta ta mas complica: nos no por cobra belasting na nan sede. Nos opcionnan realistico ta: un fondo nacional di futuro cu ta inverti sistematicamente den e economia global di AI — manera Noruega a haci cu su rikesa di petroleo — belasting riba servicionan digital cu ta wordo consumi localmente, y un alfabetisacion masal di AI pa nos pueblo ta doño di e herment, en bes di victima di dje.
Humanidad den un mundo sin obligacion di traha
Pa siglonan, trabao no tabata solamente un fuente di entrada den e mundo occidental — e tabata un identidad. Max Weber a describi con e etica protestant a transforma trabao den un yamada moral. Te awe, e prome pregunta cu nos ta haci un desconoci ta: “Kico bo ta haci?” Nos ta midi nos balor, nos dignidad y nos lugar den sociedad na nos trabao.
Na 1930, economista John Maynard Keynes a predici cu e nietonan di su generacion lo traha solamente 15 ora pa siman, y a adverti cu e berdadero problema permanente di humanidad lo ta con pa usa e libertad ey pa biba sabi, agradabel y bon. Aristoteles a bisa casi 2.400 aña pasa cu nos ta traha pa por tin scholē — tempo liber — y cu e tempo liber ey ta e meta di bida, no e trabao. Hannah Arendt a distingui entre labor (loke nos ta haci pa sobrevivi), work (loke nos ta crea cu ta dura) y action (nos participacion den bida publico). Si AI tuma over e prome, e otro dosnan ta keda completamente den nos man.
Viktor Frankl, cu a sobrevivi e campo di concentracion, a siña nos cu sentido den bida ta bin di tres fuente: loke nos ta crea, e hendenan cu nos ta stima, y e actitud cu nos ta scoge dilanti sufrimento. Ningun di e tres aki ta depende di un salario.
Na Aruba nos sa kico esaki kier men. Nos identidad semper a wordo forma no solamente pa nos trabao, pero pa nos famia, nos bario, nos musica y Carnaval, nos fe, nos pisca riba lama, nos lenga Papiamento. E reto di e era di AI no ta pa haya un otro trabao pa yena e bashi; e reto ta pa recorda kico semper tabata importante. Un mundo sin obligacion di traha no ta un mundo sin proposito. E ta un mundo unda, pa prome biaha den historia, cada hende lo por haci e pregunta cu antes solamente e privilegiadonan por a haci: no “con mi ta bay sobrevivi?”, sino “pakico mi ta biba?”



