Bon Dia Aruba a reporta recientemente tocante e advertencia central den Aruba Conservation Foundation (ACF) su rapport anual pa 2025, unda a enfatisa cu construccion ilegal, turismo sin regula, cambio politico y un escasez di empleado ta poniendo presion riba e fundacion su habilidad di por proteha naturalesa di Aruba.

E advertencia aki tabata un punto central, sinembargo e rapport mes tin mas cu 60 pagina y tin varios otro seccion cu ta merece atencion, ambos pa motibo cu nan ta demostra con ACF ta purbando di responde na e presion cu e ta describi y pa motibo cu nan ta trece dilanti pregunta tocante con Aruba lo maneha su herencia natural den futuro.

Un empuhe pa reconocimento di UNESCO pa henter e isla

Un di e partinan significante di e rapport ta un proposicion cu por cambia con ta goberna henter Aruba su naturalesa, no solamente e areanan cu ACF ta maneha caba. Bao liderazgo di UNESCO Aruba, un proposicion di varios stakeholder pa designa henter e isla como un UNESCO Man and the Biosphere Reserve a keda consolida y refina na 2025, y ta den schedule pa evaluacion y aprobacion na 2026.

ACF ta describi e designacion aki como un meta strategico dentro di su propio Multi-Annual Corporate Strategy 2023-232, explicitamente ilustra como un manera pa promove balans entre turismo, crecemento economico y naturalesa – e mesun balans cu e fundacion su advertencianan ta sugeri ta falta actualmente. Si aproba, e rapport ta bisa, Aruba lo bira un “laboratorio bibo” pa desaroyo sostenibel den Caribe, cu ACf su areanan protegi terestre, marino y na costa formando e fundeshi di un maneho sostenibel pa henter e isla. Esaki ta merece atencion na 2026: e ta un di e mecanismonan describi den e rapport cu por mara politica di gobierno na metanan di conservacion mas aleu cu un solo fundacion of un solo administracion.

E rapport tambe ta demostra cu ACF no solamente ta reaccionando na desaroyo ilegal – e ta activamente trece dilanti preocupacion tocante iniciativanan lidera pa gobierno. Varios ministerio ta explorando aquacultura marino y Fish Aggregation Devices (FADs) pa fortalece seguridad di cuminda.

ACF ta bisa cu e tipo di desaroyonan aki por tin impacto negativo significante riba ecosistemanan marino y megafauna si no maneha esaki cautelosamente, y cu el a trece e preocupacionnan aki dilanti na gobierno via varios reunion y documento informativo, argumentando cu un maneho sostenibel ta esencial pa proteha biodiversidad pa ambos generacionnan actual y futuro.

Esaki ta un detaye util pa compronde e rol di ACF: e fundacion no ta simplemente maneha un parke, tambe e tin un funcion como consehero ken su opinion tocante proyectonan economico nacional no semper ta alinea cu e direccion cu gobierno ta considera inicialmente.

Dos documento specifico referencia den e rapport ta duna e advertencia general tocante rancho, pier y desaroyo na costa ilegal, creando un fundeshi documenta na luga di simplemente haci un declaracion general.

E prome documento ta un scan ambiental na 2023. Ora cu ACF a reevalua e sitio di e scan na 2025, e cantidad di especie documenta a doba for di 48 pa 92 – incluyendo especienan proteha y den peliger. E di dos ta un rapport yama Reef Island Impact Report prepara den contesta na un desaroyo recreacional cu tabata expandiendo – incluyendo rancho ilegal y pier, ademas di area di acceso pa bishitante sin regulacion.

E rapport aki a pone enfasis riba loke ACF ta yama “Power of Three”: e interconexion ecologico entre mangel, yerba di lama y coral reef haya na e sitionan aki, y tabata entrega specificamente pa duna un base pa wanta permisonan di explotacion riba e islanan. Ambos documento, hunto cu e caso den corte tocante e desaroyo proponi na Isla di Oro menciona den ACF su advertencia anterior, ta mustra un fundacion cu cada biaha ta haci mas uso di evaluacion cientifico como un herment pa sostene su accion contra presion cu e no por stop cu forsa so.

Mayoria di ACF su progreso di conservacion tangibel na 2025 a tuma luga bao awa, via e proyecto “Turning the Tide – un piloto cu financiamento di EU RESEMBID cu a core for di 2023 te 2025 den partnership cu Wageningen University & Research, Universidad di Aruba y e fundacion ScubbleBubbles. E proyecto a test intervencion pa restauracion di ambos mangel y coral, y 2025 a marca e conclusion di su fase formalmente financia.

Di banda di coral, boluntarionan a yuda mantene y planta fragmento riba structuranan di reef artificial, cu un sesion di monitoreo den e aña pa provee un actualisacion di e status di e piloto prome cu e porcion a clausura. Di banda di mangel, un contratista externo a completa trabao di excavacion pa restaura fluho di awa, mientras cu 5 evento di boluntario – cu participacion di 75 persona en total – a sigui coba canal dentro di e mangelnan mes, cada un despues di un sesion educativo tocante ecologia di mangel.

Por separa, financia pa Blue Marine Foundation, ACF a cuminsa un programa di restauracion di yerba di lama na Mangel Halto na 2025, completando un evaluacion di zona di restauracion y ta cuminsando un test inicial, cu mas test plania pa 2026.

ACF tambe a sigui mas monitoreo rutinario pero esencial manera encuesta di coral na 10 di 12 sitio di referencia, sigui guianan internacional GCRMN, 23 buceo pa atende cu lionfish cu a saca 201 di e pisca invasivo fuera di Arikok y sosten pa Aruba su Marine Mammal Foundation den responde na varios caso cu a mira durante e aña, incluyendo di un bayena y dolfijn.

Pa educacion specificamente, ACF a cuminsa tambe rediseña su presentacionnan na scol pa alinea directamente cu Aruba su standard di curriculum, conoci como Kerndoelen, moviendo for di e dialogo di conscientisacion dirigi na modulonan structura cu ta sostene loke docentenan ya caba ta rekeri di sina. Un programa comunitario nobo, Naturalesa ta Papia, tambe a keda lansa na 2025, deliberadamente limita na 40 participante pa cada sesion pa preserva e calidad di participacion na luga di duna prioridad na participacion maximo.

Finalmente, e rapport ta documenta un fundacion cu ta inverti den su propio capacidad a largo plaso. ACF a cuminsa negocia su prome Collective Labor Agreement cu sindicato di trahadornan na 2025, aunke te ainda esaki no ta finalisa, a introduci seguro di salud complementario y a aplica un ahuste di inflacion na salario di empleadonan cu tin mas tempo bao empleo.

Fisicamente, a reconstrui e entrada di parke Vader Piet como Arikok su prome edificio completamente ‘off-grid’, operando bao energia solar y construccion a cuminsa riba un Conservation Building and Workshop nobo, mientras trabao di preparacion a sigui riba plannan futuro pa diversifica entrada di ACF.

Ora tuma tur e informacionnan aki hunto, e detayenan aki ta completa e imagen cu nos a cuminsa mira den e prome articulo: banda di e advertencianan tocante kico ta bayendo malo, ACF su rapport tambe ta documenta un fundacion cu ta activamente construyendo e hermentnan cientifico, legal, educacional y institucional cu e tin mester pa responde.