Mas di 15 aña despues cu un cambio den Statuut a introduci e obligacion di tin un areglo pa disputa (geschillenregeling) den caso di desacuerdo entre un (o mas) pais y Conseho di Ministro di Reino ta bay yega na tal areglo. E conseho di Raad van State encuanto e propuesta ta habri porta pa e trayecto faltante ta parce un cuestion di tempo. Esey ta positivo, pero nos mester mira atraskico a sucede den pasado reciente, pasobra tin hopi di siña ey. Por ehemplo, con henter e proceso aki a bay y kico e ta resolve. Pero tambe: tocante kico e disputanan den pasado recien tabata? Practicamente tur tabata tocante fayo grandi den gobernacion local, di corupcion y mal maneho.
Den e añanan di preparacion di e structura nobo di Reino Hulandes na 2010, a duna oido na e keho di banda di e islanan autonomo tocante e posicion hegemonico di Hulanda den e Conseho di Ministro menciona. Pais Hulandatin un mayoria absoluto den reunion di Conseho di Ministro di Reino. Ora cos bira realmente dificil, ta recuri na e asina yama ‘Voortgezet Overleg’, unda ainda e gabinete Hulandes ta mantene un mayoria, dilanti e tres ministronan plenipotenciario di e islanan. E situacion aki,hopi politico di e islanan tabata mira como un inhusticia, e asina yama ‘deficit democratico’ cu nan a desea di aboli. Sin embargo, ta dificil imagina cu Hulanda, como pais grandi, ta hinca su mes den un situacion unda tres isla cu hunto apenas un cuarto di miyon di ciudadano ta dicidi pa un pais di miyones. Simplemente, e structura di Reino Hulandes no ta un estado federal, unda e teritorionan lo tin un representacion (mas) equitativo.
A yega na e acuerdo pa inclui e areglo den e cambio di Statuut nobo na 2010, pero pa bisa cu tabatin entusiasmo Hulandes pa esaki, no. Un di e aspectonan cu pa hopi tempo tabata preocupa politiconan Hulandes tabata e deseo di hiba e decision final den disputa pa otro instancia, cu tabata Corte Supremo Hulandes (Hoge Raad). E idea ey a desaparece for di horizonte, y a keda solamente e opcion di laga e disputa den man di Raad van State, cu anteriormente cierto critico tabata mira como un conflicto di interes, ya cu e Conseho aki ta e asesor constitucionaldi gobierno Hulandes, cu ta tambe participe den practicamente tur disputa. Manera bisa na varios ocasion, ‘e carnicero no por inspecciona su propio carni’. Esey aparentemente no ta un obhecion mas, pero e varios bandanan a bay di acuerdo cu e veredicto di e Conseho den caso di disputa ta obligatorio, pa loke ta e parti huridico, esta e interpretaciion di Stauut y otro regulacion relevante y corespondiente. Esaki no ta conta pa asunto di indole “politic-administrativo”, unda gobierno por desvia di e veredicto ainda, den circunstancia extraordinario di peso. Cu esaki, e porta a keda habri toch pa gobierno di Reino (lesa: gobierno Hulandes) pa desvia den caso cu e veredicto no ta di nan agrado. Cu esey a cumpli cu un deseo importante di Hulanda, cu na varios ocasion a expresa di no kier mira nan man mara completamente via un decision cu no ta conta cu nan aprobacion.Den e sentido ey e realidad di dominio na nivel di Reino no ta cambia, y tin bon motibo pa esey.Manera bisa anteriormente, Reino no ta un estado federal; ta e islanan ta opta, te dia cu nan no ta desea esey mas, pa ta parti di Reino Hulandes. Realidad di bida ta tambe cu gran mayoria di pueblo no ta desea independencia y asina e unico opcion ta: biba bao di e capa protector di Reino, cu su bon y su malo.Nos no ta unico den eseyden nos region. Varios ex-colonia Britanico a opta pa bira independiente, pero tin cu a keda cu e proteccion cu Reino Uni ta brinda, como teritorio di ultramar Britanico. Pero esey ta implica cu nan ta acepta cu, ora nan gobierno local faya den brinda bon gobernacion, finalmente gobierno Britanico, a traves di un decreto real, ta tuma medida pa remedia e situacion, mescos den nos caso Conseho di Ministro di Reino den varios caso a yega di tuma cerca nos.
Den esentido ey no a cambia nada, e structura di poder a keda mescos. Loke si lo cambia ta e manera con pa trata disputa cu ta surgi den asunto di Reino, unda – mas tanto – por surgi problema di opinion entre gobierno di un pais di Caribe y gobierno di Reino, e ultimo ey reflehando e punto di vista di gobierno di Hulanda. E cambio proponi no ta asina diferente di loke tin actualmente como proceso pa cana den caso di un disputa. Esey nos por a mira den varios caso cu tabatin alrededor di e supervision financiero pa e islanan, unda finalmente e mesun Raad van State tabata evalua e caso pa duna conseho; e conseho a bira uno obligatorio, salvo atrobe un ‘escape valve’ pa gobierno Hulandes pa aspecto no huridico.
Tur esaki no ta toca ainda pakico nos tin hopi mas disputa den ultimo decadanan. Esey no ta solamente pasobra mundo a bira mas complica, sino tambe pasobra tabatin un deterioro den gobernacion di e islanan den ultimo decadanan, cu a resulta den finanzas publico caotico y corupcion fuerte na e nivel mas halto di gobernacion. Esey no ta bay drecha cu e areglo aki; esey ta requeri berdadero reforma den e aparato gubernamental, cu e debido control interno. Esey, nos no ta mira ainda…



