Den e edicion aki di nos column tocante Papiamento nos ta bolbe na algun tema, trata den pasado caba, cu sin embargo merece atencion atrobe. Ta trata di e uso di algun expresion fiho den cual ta usa e palabra Spaño ‘en’, trata den nos edicion di 21 di januari 2023. Nos conoce un cantidad limita di combinacion di ‘en’ cu otro palabra, manera ‘en general’, ‘en total’, ‘en conexion’, ‘en todo caso’ y ‘en principio’. Esaki mientras e palabra ‘en’ (un preposicion)mes no a drenta nos Papiamento, pero nos antepasadonan a opta pa ‘den’ cu por cierto tambe tin su origen den sea Portugues o Spaño. E origen exacto por ta di ‘dentro’ cu di algun manera a keda abrevia te ‘den’.

Por pensa cu su uso tabata conoci tambe for di Portugues, ya cu ta trata di un palabra clave den un vocabulario inicial limita na inicio di desaroyo di e idioma. Banda di esaki nos tin un cantidad – mas grandi – di combinacion di palabra, unda si ta usa ‘den’ na lugar di ‘en’. Ehemplo: “Nan tabata den comunicacion continuo cu e autoridadnan responsable.” Igualmente: ‘den contacto’; ‘den consulta’; ‘den oracion’, etc. Tambe mester tuma na cuenta cu tur otro variante cu e palabranan ‘caso’, ‘total’, etc., nunca ta usa ‘en’. Ehemplo: “den cualkier caso”; “den e total di caso”; “tabatin un fayo den e conexion”. Aunke ta trata solamente di un man yen di caso unda ta usa ‘en’, ta importante mantene esaki asina. Un motibo ta cu trata di “papiamentiza’nan ta causa confusion. Ehemplo: ‘en todo caso’ no ta mesun cos cu ‘den tur caso’, cu lo ta e equivalente na Spaño di ‘en todos los casos’. Di igual manera: ‘en principio’ ta algo totalmente diferente cu ‘den principio’. Pakico? Pasobra por comprende ‘den principio’ como sinonimo di ‘den inicio’ o ‘na inicio’. Por ta cu tin persona cu e impresion cu ‘principio’ tin, mescos na Hulandes o Ingles, un solo significado: ‘in principe’ (‘in principle’ na Ingles) ta referi exclusivamente na ‘principio’ como punto di salida, norma etico, etc. Pero na Spaño y tambe Papiamento ‘principio’ ta referi tambe na ‘inicio’, ‘comienzo’. Ta p’esey nos mester haci un distincion entre ‘en principio’ y ‘den principio’. Ademas, aki nos mester introduci e siguiente punto di discusion, entre ‘den’ y ‘na’, algo cu nos a trata caba den nos edicion di 14 di juni 2024, disponible riba internet. Aunke nos no ta considera ‘den principio’ incorecto, lo ta mas probable cu nos ta bisa ‘na principio’. Por ehemplo: “Na principio di siglo 18 no tabata existi ainda industria di escala mayor.”

Nos a splica e origen di e preposicion ‘den’ caba; awor e ‘na’. Su origen ta den Portugues, unda a combina e palabranan ‘em’ y ‘a’, unda ‘em’ ta e equivalente di Spaño: ‘en’ y ‘a’ ta equivalente di e articulo ‘la’, e forma femenino di ‘el’. No ta nada straño anto cu nos ta haya momento unda por intercambia ‘na’ y ‘den’ pasobra nan ta referi na algo similar. Pero, den hopi expresion fiho tin un preferencia pa un di dos. Por ehemplo: “Na inicio di aña nos ta celebra na grandi.” Aki, si bo bisa “den inicio di aña”, bo por topa cu e conocido cortesia di nos hendenan, cu no ta desea di ofende bo, pues ningun lo coregi bo, bisando cu e expresion ta ‘na inicio’. E uso di ‘na’ o ‘den’ hustamente relaciona cu tempo, manera ‘aña’ y ‘luna’ ta un tereno dificil, cu ta costa nos tambe pa splica ki ora ta usa cual y ki ora tur dos ta OK. En general, ora nos ta referi na un aña o luna, sin cu explicitamente nos kier mustra riba e lapso di tempo ey, nos ta usa ‘na’. Ehemplo: “Na aña 2010 tabatin varios temblor grandi.” Nos ta usa ‘den’ ora explicitamente nos ta referi na e periodo di un aña. Ehemplo: “Den un aña di tempo el a debolbe henter e prestamo.” Aki nos por mira e relacion di nos ‘den’ cu e ‘dentro’ di Spaño, menciona anteriormente. E frase aki por tabata tambe: “Dentro di un aña el a debolbe e prestamo.” Di tur manera nos ta keda cu un cantidad di posibilidad intermedio, unda tanto ‘na’ como ‘den’ ta posible, banda di e casonan unda si tin un diferencia clave: ‘na cas’ ta algo otro cu ‘den cas’.