Den e actual debate cu nos autonomia financiero como e tema candente, tin tendencia di pone enfasis solamente riba e aspecto di derecho autonomo na peligro. Loke no ta haya atencion ta e aspectonan di deber, di obligacion, cu ta e otro cara di e mesun autonomia.
Y esaki no ta conta solamente pa e asunto financiero mes, pa varios otro cos cu nos mes, dentro di e autonomia, mester regla y hacie bon ademas. Nos libertad den actua ta limita, pasobra no ta posible simplemente haci algo segun nos ta haya ta bon, pero hopi biaha nos ta mara na regla cu tampoco ta bin di Den Haag, sino di regla di Union Europeo o di tratado internacional. Un bon ehemplo ta maneho di husticia, cu tin varios elemento someti na e tipo di regla aki y cu tin consecuencia pa nos. Tambe husticia ta un bon ehemplo pa ilustra cu riba varios tereno di husticia no ta posible actua riba nos mes. Por ehemplo, pa motibo obvio e parti di hurisdiccion ta integra den e sistema di administracion di hurisdiccion cu ta cubri henter Reino. Esaki tin sentido, for di e punto di vista di garantiza husticia igual pa tur ciudadano Hulandes y otro residente di otro nacionalidad cu ta someti na proceso hudicial dentro di Reino. Tabatin un tempo cu e integracion aki no tabata asina avanza, cu multiple problema administrativo cu no tabata haya atencion debido di gobierno(nan). Tambe e institucion Ministerio Publico na varios ocasion tabata mustra debilidad, cu tabata resulta den cierto ‘maneho suave’ di por ehemplo corupcion na nivel halto. Ta intervencion Hulandes a pone un fin na esaki na 2013, despues di cual nos a haya e serie increible di tanto ministro y ex-ministro treci dilanti huez. Y ta ken ta kere cu den e periodo anterior no tabatin corupcion na e mesun nivel y escala?
E colaboracion riba tereno di investigacion y persecucion di criminalidad tambe a haya un componente fuerte di participacion conhunto, cu presencia di aparato hudicial Hulandes na Aruba. Esaki a resulta clave den casi tur e casonan grandi di corupcion menciona, pero tambe den combati organizacion criminal riba tereno di narcotrafico y labamento di placa. Den pasado reciente tabatin problema cu un ministro di husticia di e tempo ey cu no tabata di acuerdo cu e cooperacion dentro di RST (Recherche Samenwerkings Team) tabata requeri cu e equipo mester por a opera sin mester duna cuenta detaya na e mandatario di loke nan ta investigando. Si e ministro tabata mira aki un forma di ‘autonomia perdi’, esey no ta e caso. Trabao di sensitividad asina grandi mester di confidencialidad absoluto y e otro teritorionan den Caribe a comprende esey bon cla y a firma di biaha. Ta na Aruba so tabatin un ministro tabata sapatea sin cu e tin razon. Ademas, ta importante señala cu den e fase inicial di investigacion hudicial tin contacto – confidencial – cu varios autoridad gubernamental cu mester duna nan cooperacion den e busqueda di informacion, y mantene secreto pa no torpedea e investigacion. Nos sa sigur cu tin hopi funcionarioo publico cu den ehercicio di nan trabao ta cumpli cu e tarea aki y por ta orguyoso di haci esey di un manera integro, aportando na e trabao autonomo como pais. Esey tambe ta parti di nos papel leal den e cooperacion hudicial cu ta mas grandi cu nos isla; esey ta e realidad cu semper lo t’ey.
A keda sin embargo otro tereno unda nos mes mester a actua, dentro di nos autonomia, y no a haci esey bon. Esey ta por ehemplo e caso di e infrastructura di encarcelamento di persona cu haya nan mes den problema cu husticia. Esaki tin un historia largo. Te den añanan 70 e unico facilidad pa tene preso tabata e prison na Dakota, cu tabata solamente pa persona den detencion preventivo o cu castigo di poco duracion. E demas presonan tabata interna na Corsou. Esey a keda resolvi cu construccion di KIA, pa cual actualmente tin planifica un edificio nobo, y poco hende lo cuestiona e necesidad ey, y ta nos mester paga.
Pero a keda e facilidad pa detencion di preso cu problema psiquiatrico y tambe a bin dilanti e tema di trato humano di preso cu condena na bida largo. Den e caso di e facilidad pa pacient psiquiatrico den custodia hudicial, nos mester percura pa nos tin esey; por papia largo y hopi, pero nos mester cumpli, sea den coordinacion cu e otro islanan, sea di nos propio iniciativa y fondo. Esaki lo yuda tambe den caso di persona cu tal trastorno mental cu mester separa nan (casi) permanente di comunidad mientras ta trata e trastorno. Hulanda conoce e sistema di Tbs (Ter beschikkingstelling) cu den cierto caso por resulta tambe den permanencia di bida largo, aunke e castigo di prison no tabata di bida largo.
Banda di tur esaki actualmente tin otro problema pa nos resolve, y no Hulanda. Esey ta e falta di empleado adecua na seccion di Recherche. Esaki a resulta den un accion publico di personal di e servicio, algo excepcional cu ta indica gravedad di e caso. Esaki ta parce nos parti di un problema cronico, di scarsedad di persona adecua pa tarea policial y otro area di servicio publico, cu ta consecuencia di e desaroyo demografico di ultimo decadanan, cu ta laga un grupo cada vez mas chikito di aspirante cu por contrata. Pakico nunca nos ta tende nos politiconan papia di e asunto aki, tambe atrobe ‘obligacion’, y no di ‘derecho’ cu kier reclama?



