Cuminzando awor cu aña 2026, nos ta consciente cu nos falta solamente 4 aña pa yega na 2030? Pa nos bida diario talvez e no ta un fecha asina relevante, pero pa tur planificador den sector publico un punto di medicion importante. Di mes caba pasobra wak dilanti un cierto periodo ta inherente na trabao gubernamental. Ademas, nos a tuma como encargo participa den e proyecto internacional di Nacionnan Uni di logra cierto meta di desaroyo sostenible pa aña 2030, conoci bao di e denominacion ‘Sustainable Development Goals’ (SDG). E diferente metanan ta cubri tur aspecto di desaroyo socio-economico y por a sirbi, desde hopi aña caba, como un guia pa determina unda nos pais ta pa cu cierto aspecto. No por bisa cu te awor e proyecto aki a pasa bay sin cu nos a ripara; de vez en cuando tabatin momento unda por a tuma nota di e trabao organizatorio cu mester tabata inicio di e labor importante aki. Sin embargo, no por bisa cu den ultimo 10 aña a ripara tanto di posible impacto di e trabaonan aki riba maneho gubernamental, ni na nivel di legislacion y mucho menos den practica diario. Mas cu tur cos te awe e metanan, elogiable riba nan mes, a keda loke nan tabata na inicio: bon intencion, sin consecuencia.

Awor, un pregunta critico cu nos por haya ta: “Anto kico, si nos no a ripara nan presencia, den e mitar decada cu falta pa termina 2030, ki diferencia nan por haci?” Un posible contesta lo ta: “Si continua cu e mesun maneho cu nos a mira te awor, anto e impacto lo ta nulo.”Pero si cambia rumbo y cuminza desde awor traha di manera serio, lo por logra algo ainda? Nos no ta descarta e posibilidad ey, pero e ta implica si cu desde awor lo mester tin plan y ehecucion continuo. Si di berdad ta desea di haci algo, un di e promer condicionnan ta e disponibilidad di recurso financiero pa actua, con ta para cu esey?

Como cu mayoria di esfuerzo lo mester bin di banda gubernamental, con nan perspectiva financiero ta? Pa trata di capta esey den cifra real, nos a haci un comparacion entre ingreso gubernamental den e añanan 2014 – 2018; 2019 – 2024 y 2026 – 2030. Loke nos por mira ta cu e periodo ‘pre-Covid’ (2014-2018) tabata caracteriza pa un entrada gubernamental continuamente creciendo, cu a causa un diferencia di nivel di ingreso di Afl. 181 miyon den entrada total di gobierno (2014: Afl. 1118 vs Afl. 1299 miyon na 2018). E periodo di 2019 – 2024 a mustra un aumento di nivel di ingreso di Afl. 476 miyon, a pesar di inclui e crisis di Covid na 2020. Awor e futuro: segun proyeccion gubernamental den presupuesto 2026, entre 2026 y 2030 nos por mira un aumento gradual di nivel di entrada gubernamental, di Afl.1867 na 2026 te Afl. 2033 miyon na 2030, un diferencia di Afl. 166 miyon. Nos no ta bay den debate tocante gasto di gobierno den e añanan aki, cu ta sigui crece; esey ta keda pa otro dia. Loke ta importante aki ta: si den e ‘añanan ‘gordo’ nos tras, unda loke ta resta na surplus di entrada gubernamental tabata hopimas halto cu loke por spera den e añanan venidero, kico lo tin anto na esfuerzo extra pa mehoracion riba tur e terenonan socio-economico importante?

Por señala aki cu e problema no ta solamente e disponibilidad di recurso financiero; e promer asunto ta si tin plan viable y realistico cu por ehecuta den e proximo mitar decada. Si acaso e plannan t’ey, loke no por constata pa via di e famoso ‘transparencia’ cu ta ‘otorga’ nos tur dia, ainda ta keda e interogante cuanto tempo tin ainda pa haci esey. Laga nos cuminza cu e trayecto di legislacion. Normalmente nos mester conta sigur cu dos aña di preparacion, pa mira un proyecto di ley keda aproba den parlamento. Nos gobernacion nunca a sobresali den implementacion inmediato y diligente, pero ban bisa cu aki lo por tin mehoracion. Asina mes, ta keda apenas algun aña pa haci esaki, ademas cu den hopi caso ta trata di plan a largo plazo, tanto pa loke ta implementacion como efecto, pues mucho resultado lo no tin na 2030.Esey no lo ta asina dramatico, basta nos por bisa cu e asunto ta moviendo den bon direccion na 2030; esey caba lo ta positivo. Nos ta mira esey como realizable? Nos no por trata tur asunto aki, pero ban concentra riba uno importante: maneho di desperdicio.

Di un banda nos por constata cu satisfaccion cu e recuperacion economico despues di 2020/2021 a haci cu awor nos turismo a surpasa 1,4 miyon turista ‘stay over’ pa aña 2024; y muy probablemente 1,5 miyon pa 2025. Nos ta mira tur tipo di elogio pa e ‘resiliencia’ cu Aruba a demostra y cu no solamente a pone nos back na nivel di 2019 (1,1 miyon bishitante), sino a surpasa esey grandemente; ynos por ta contento cu e beneficionan cu esey a trece. Pero, hustamente e tema di ‘sostenibilidad’ ta obliga nos puntra nos mes kico ta haciendo cu procesa desperdicio, si nos tin mitar miyon hende mas cu cada un ta keda un siman na Aruba? Cuanto desperdicio mas esey ta trece, cu un minimo so saliendoy sin medida pa atende loke ta keda montona? Nos gobernantenan ta bibaaparentemente cu e ilusion cu por ‘arte de magia’ lo aparece solucion, mientras nan por keda papia di ‘economia circular’ y ‘economia sostenible’…