Aña 2026 a drenta y manera ta custumber mundialmente, a celebra a apertura di e aña nobo cu klapchi. For di klapchinan chikito manera e conocido ‘galiña’ y ‘cherry bomb’ pa esnan mas grandi manera pagara, ‘batata’ y ‘donderboos’, hoben y adultonan rond mundo ta disfruta tira klapchi hunto cu famia den anticipacion di un capitulo nobo. Sinembargo, e celebracion tin su banda scur, y aki na Aruba a mira den e ultimo añanan ki sorto di consecuencia tiramento di klapchi ta trece ora cos bay fout: mondi y cas na candela, mascotanan perdi, y den casonan extremo, heridanan grave. Tur esaki ta laga di puntra: a yega ora pa nos reconsidera uso di klapchi?

E origen di klapchi ta data for di Siglo 9 AD na China, unda alkimistanan a inventa polvora (gunpowder). Esaki nan tabata pone den palo di bamboo pa crea e prome klapchinan usa den festivalnan y ceremonianan religioso na China Antiguo. Via e ruta comercial antiguo yama ‘Silk Road’—cual tabata pasa den e continente di Asia pa yega na paisnan mas occidental di China, conoci awendia como e Medio Oriente. Te Siglo 13/14, Europa a cera conoci cu polvora y na mesun momento—via comerciantenan Arabe—klapchi.

Despues di e descubrimento di e “Mundo Nobo”, colonisadornan a introduci klapchi den e region nobo y durante siglonan, klapchi a bira un herment di celebracion reserva casi exclusivamente pa habri un aña nobo, specialmente den Occidente.

Aunke na China Antiguo, ciudadanonan comun por a cumpra klapchinan chikito na mercado, presentacionnan grandi tabata maneha pa profesionalnan y hopi biaha tabata reserva pa e elite. Awendia, tur sorto di klapchi ta disponible pa tur hende, y bendedornan no ta rekeri licencia di consumidornan pa por garantisa maneho responsable. Aunke mas accesible, a mira cu esaki ta crea un peligro pa hende, bestia y medio ambiente.

Candela
Durante temporada di Aña Nobo, e departamento di bombero ta enfrenta mas presion debi cu frecuentemente ta mira mondi y cas na candela pa via di uso iresponsable di klapchi. E aña aki no tabata diferente, y a mira varios suceso unda mondi a pega na candela pa via di klapchi.

Aunke ta sucede menos frecuente, casnan tambe por cay victima di candela causa pa klapchi. Na 2023, Aruba a mira e caso grave unda un cas na Santa Cruz a pega full na candela. E tempo ey a reporta cu dos adulto mayor tabata biba den e cas y na momento cu e cas a pega na candela, nan tabata paden. Aunke tur dos a logra sali, nan a ricibi kemadura y mester a bay hospital pa haya tratamento. Banda di esey, e pareha a perde nan cas cual te dia di awe, ta para bandona y destrui den centro di Santa Cruz.

Un caso extremamente tristo, unda un pareha mayor a perde nan hogar di añas pa via di uso iresponsable di klapchi. A reporta cu e candela a surgi despues cu muchanan den bisindario a tira un klapchi na laira y esaki a drenta cura di cas. Di e incidente ey, no a tende mas kico a pasa cu e pareha y si mayornan di e muchanan a tuma responsabilidad, pero hopi ciudadano a condena e comportamento iresponsable y a haci yamado pa yuda e pareha adulto.

Efectonan ambiental
Consecuencianan pa humano semper ta hala mas atencion di publico. Esaki ta obvio; nos ta humano y por sinti pa otro. Sinembargo, mester presta atencion tambe na nos medio ambiente, y e efecto cu klapchi tin riba esaki tambe.

Aki na Aruba, nos mondinan ta e prome pa cay victima di klapchi. Manera a menciona, bomberonan no ta desconoci cu incidentenan di mondi na candela causa pa tiramento di klapchi. En general, hende ta considera esaki mas un inconveniencia cu problema, pero ta importante pa tene na cuenta cu esaki ta nifica destruccion di nos naturalesa y ecosistemanan cu ta biba den mondi. Bon Dia Aruba a yega di reporta tocante e importancia di nos ecosistemanan riba e isla, y con bestianan (hasta esnan mas chikito) ta beneficia nos naturalesa y consecuentemente, bienestar di hende.

Mundialmente nos ta experenciando e efectonan visible di cambio di clima, y Aruba no ta un excepcion. Riba e isla nos ta enfrenta temperaturanan halto, reduccion den nos poblacion di coral y perdida di habitat. Tur esaki a ser causa pa contaminacion di dioxide di carbon (CO2) den aire causa pa kimamento di combustible fossiel pa genera energia. Expertonan a adverti caba cu mundo ta surpasando e limite di temperatura di unda no por recupera mas. Y tiramento di klapchi—specialmente riba escala global—ta empeora e situacion aun mas. Contaminacion continuo di nos aire lo keda trece consecuencianan negativo pa mundo. Y Aruba, manera otro nacionnan chikito, lo ta entre e prome grupo di paisnan pa sufri di e efectonan grave.

Daño pa mascota
Recien varios medio di comunicacion, incluyendo Bon Dia Aruba, a publica un titular hopi preocupante: “43 mascota reporta perdi of haya den un solo dia.”

Esaki tabata kico e persona tras di e pagina di Facebook Lost and Found Pets Aruba a informa, enfatisando cu esaki ta prome biaha cu el a mira asina hopi reportahe di mascotanan perdi of haya den un solo dia. Manera el a splica den su publicacion online: “En averahe, mi ta ricibi alrededor di 50 reportahe di mascota perdi cada siman. [Diadomingo, 28 dec.] so, tabatin 43 den un solo dia. E cantidad aki no ta bay baha den proximo simannan. Simannan? Si, simannan. Pasobra na Aruba ta cuminsa tira klapchi for di dia 27 di december, y usualmente ta continua te bon despues di dia 10 di januari. Esey ta como 15 dia di klapchi. 15 dia yen di sufrimento pa tanto hende como animal.”

Segun e mensahe ta resalta, den e ultimo añanan a mira solamente un empeoramento di e situacion di mascota durante temporada di klapchi, unda fundacion Snoop Doggy tambe a trece su preocupacion dilanti bisando cu “[..] loke nos ta mirando awo ta un zona di guera durando mas cu dos siman.”

Ta conoci cu klapchi tin efecto indesea riba tur animal, tanto mascota como animal salvahe. E zonido fuerte y luznan ta causa ansiedad, miedo y desorientacion den hopi animal. Algun mascota, manera cacho, tin biaha mester hasta keda hospitalisa pa motibo di nervio causa pa klapchi. Esaki ta e motibo cu hopi animalito ta core huy spanta, poniendo nan bida den peliger.

No solamente esey, pero klapchi por causa herida directo of indirecto, intencional of no-intencional.

Snoop Doggy a menciona e caso lamentable di Buuf. Segun e fundacion a conta, “Klapchi no ta solamente peligroso ora ta tira nan riba bestia. Cacho ta hole e yerba – y resto di klapchi na candela ainda por rementa directamente den nan cara. Esaki a pasa cu Buuf. El a perde su bista pa motibo di esaki.”

E problema cu tradicion
Tradicion ta algo cu ta forma nos sociedad. Na Aruba tambe, tradicion ainda ta hunga un rol grandi den con nos sociedad ta funciona, pues ta algo cu ta dificil pa cambia. Pa loke ta tiramento di klapchi, e tradicion aki ta crea conexion y memorianan cu ciudadanonan ta considera sumamente valioso. Sinembargo, mirando e efectonan negativo pa nos compañeronan den comunidad, naturalesa y mascotanan stima, mester puntra si ta tempo pa reconsidera e tradicion anual aki.

Algun hende ta treciendo e discusion dilanti caba riba red social, bogando pa limita e cantidad di dia cu mag tira klapchi of pa reduci e cantidad di container cu ta bende klapchi. Rond mundo tambe ta mirando cambionan structural. Na Hulanda, por ehempel, un prohibicion nacional lo drenta na vigor pronto y algun municipalidad a implementa un prohibicion di klapchi caba.

Pa Aruba, e discusion mester bin di pueblo prome. Implementa ley ta un cos, pero cambia mentalidad di pueblo ta otro. Kisas ta tempo pa tur ciudadano tuma un bista critico riba kico ta mas importante pa e bienestar y desaroyo sano di nos isla, y si tiramento di klapchi tin un espacio ainda den esey. Tradicion por cambia cu tempo, y solucionnan mas sostenible semper mester ta posible. Pero prome cu por actua, mester tene un combersacion prome. E pregunta ta bira e ora: Aruba ta cla p’e?