Ora cu un persona sinti cu gobierno a trat’e di manera inhusto, mayoria di nan no ta kehando tocante un oficial cu a trata nan malo of un decision mal tuma. Nan ta kehando tocante algo hopi mas simpel, y den cierto manera, hopi mas frustrante; silencio.

Esaki ta e mensahe mas cla cu por mira den un set di cifra cu Bureau Ombudsman Aruba a publica, resumiendo e trabao cu a haci den tratamento di keho pa prome mita di e aña aki, for di januari te juni.

Pa refresca memoria

Ombudsman ta un cuerpo independiente cu ta enfoca riba con institucionnan gubernamental ta trata publico. Estableci pa un ordenansa nacional na 2020 y finalmente aplica pa prome biaha den october di 2024 bao Jurima Bryson, e institucion ta investiga kehonan contra cuerpo administrativo, organisacionnan cu financiamento publico y otro institucionnan cu ta ehecuta tareanan publico, tur esaki sin costo y sea bao peticion di un ciudadano of iniciativa propio di Ombudsman.

Aunke e no por cambia un decision di gobierno of impone un boet, su poder den investigacion independiente, reportahe publico y presion ta carga peso.

E cifranan publica e luna aki ta un bista incomun pero concreto tocante con e proceso aki realmente ta cana den practica y di caso pa caso.

60 keho, mas cu mita resolvi

Segun Ombudsman su propio cifranan publica riba su pagina di Facebook, e institucion a registra 60 keho entre januari y juni di 2026. Pa mita di aña, alrededor di 53.3% di nan, of alrededor di 32 keho, ya a keda resolvi.

Esaki ta laga un cantidad substancial, cerca di mita, ainda sin resolve despues di 6 luna. Esaki no ta necesariamente alarmante pa un institucion hoben cu te ainda ta creando su propio ritmo, pero si ta sugeri cu tratamento por tuma su tempo, y ta algo pa mantene den mente y monitor si esaki a mehora pa siguiente mita di aña of no.

Cua ta e keho di ciudadanonan

E data mas detaya y posiblemente mas importante, ta detaya 60 keho y ta separa nan di acuerdo na e motibo.

27 keho tabata tocante un institucion cu nunca a responde;

7 keho tabata tocante disponibilidad y accesibilidad di un institucion;

7 keho tabata tocante un institucion cu no ta aplica su propio politica corectamente;

6 keho tabata tocante trato inapropia di un institucion;

4 keho tabata tocante servicio inadecua;

3 keho tabata relaciona cu situacion di detencion;

2 keho tabata tocante falta di supervision, mantenemento of aplicacion di ley.

E buraco aki no ta uno cu por ignora. E falta di respuesta ta motibo di 45% di tur keho den 6 luna, mas cu e siguiente 3 categoria combina. Den termino mas simpel, ora cu un ciudadano haya problema cu un institucion gubernamental, loke realmente ta haci nan entrega un keho formal cerca Ombudsman no ta un mal resultado of resolucion, sino silencio total. Esaki ta un fayo den comunicacion y proceso, no necesariamente uno legal, y por argumenta cu esaki ta un di e problemanan mas facil pa institucionnan drecha. Solamente mester contesta of confirma cu a ricibi un e-mail, e number di un caso, duna un posible marco di tempo, tur solucion cu no tin mester di un legislacion nobo of un presupuesto designa.

E 3 keho relaciona cu situacion di detencion ta mas chikito den cifra pero ta carga hopi peso, pa motibo cu nan ta concerni e tipo di circunstancia unda un canal independiente pa trata keho ta sumamente importante, pa motibo cu e persona afecta no tin e poder pa boga pa nan mes via canalnan ordinario.

Con Ombudsman ta trata loke yega riba su mesa

Un di dos grafico ta mustra con e institucion ta scoge pa procesa e kehonan cu e ta ricibi, detayando e hermentnan usa pa trata e kehonan entrega na Ombudsman.

14 keho a bay investigacion formal;

14 a resolve via intervencion informal;

23 otro;

9 ainda no tabatin un metodo determina.

E particion practicamente igual entre investigacion formal y intervencion informal ta algo na cual lo ta bon pa presta atencion. Esaki ta sugeri cu Ombudsman no ta trata tur keho como algo legal – un parti substancial ta resolvi via contacto directo y informal cu e institucion involucra, cual hopi biaha ta mas lihe pa e ciudadano y ta costa menos pa tur hende.

E categoria mas grandi ta e categoria cu ta atribui 23 keho na otro maneho. Esaki ta e categoria menos transparente y lo trece mas beneficio si den reportahe futuro por trece mas detaye y claridad tocante kico esaki ta encera, mirando cu casi 40% di e casonan ta cay bao un categoria cu no ta duna publico hopi informacion tocante kico realmente a sucede of con realmente a maneha e kehonan aki.

Otro set di data chikito pero tambe importante, ta uno cu ta ilustra e otro banda di medaya cu transparencia; den dos caso, Ombudsman no por a tuma accion, pa motibo cu e keho no tabata dirigi na un institucion cu ta cay bao su mandato legal. E ta un recordatorio cu e hurisdiccion di e institucion, aunke e ta uno amplio, no ta uno sin limite. Residentenan cu tin keho contra negoshinan cu ta completamente priva por ehempel, ta fuera di su autoridad, aunke e keho por ta uno cu ta sinti of te hasta ta legitimo.

E mesun data aki ta duna un bista positivo tambe, pues den 2 otro caso, un institucion a reevalua y cambia su decision anterior despues di intervencion di Ombudsman. Por mira 2 como un cantidad chikito, sinembargo esaki ta un evidencia cla cu e rol di Ombudsman por y ta cambia resultado pa ciudadanonan cu acudi, no solamente den documenta problema sino tambe den yega na solucion pa nan.

114 combersacion y un cantidad di accion formal

Dos cifra mas ta completa e imagen. Prome, Ombudsman a tene 114 combersacion cu ciudadano durante e periodo di 6 luna, cual ta hopi mas cu e 60 keho registra. Esaki ta sugeri cu Ombudsman tambe ta funciona como e prome punto di contacto y guia pa esnan cu posiblemente no ta termina ta entrega un keho formal. Esaki ta un parti cu mester aprecia y elogia di e trabao di Ombudsman, pa motibo cu no ta tur interaccion mester bira un caso pa e ta util na e persona cu a pasa door di e porta.

Di dos, e institucion su propio resultado formal pa e periodo tabata modesto den volumen cu 3 carta di preocupacion, 4 carta di atencion, 1 rapport formal di investigacion y un rapport publica.

E cartanan di preocupacion y atencion ta cay net un nivel abao di un investigacion completo, tipicamente usa pa trece dilanti un problema na un institucion cu peticion pa responde of corigi esaki, sin mester haci uso di e institucion su hermentnan investigativo. 4 carta di atencion y 3 carta di preocupacion den 6 luna porta no ta zona manera hopi, pero cada un ta representa un caso suficientemente serio unda contacto informal no tabata considera suficiente.

Cu tur elemento tuma na cuenta, e cifranan ta señala na un institucion cu ta trahando manera e tabata diseña, pero te ainda ta creando y drentando su propio ritmo. Di e banda positivo, ciudadanonan ta haciendo uso di esaki, 60 keho y 144 combersacion den mita di aña ta un cantidad significante pa un institucion cu tin solamente 2 aña den existencia y ta ilustra cu Ombudsman ta dispuesto pa interveni di manera formal na luga di depende riba investigacion formal cu ta tuma tempo pa cada caso.

Ademas, tin prueba documenta, manera den e dos caso unda tabatin decision reevalua, cu institucionnan ta cambia di decision of maneho ora cu Ombudsman involucra, pues tin un efectividad mara na su presencia y nomber.

Di otro banda, e prevalencia di falta di contesta di gobierno como e categoria mas grandi di keho ta sugeri cu tin un problema structural dentro di Aruba su institucionnan publico for di prome cu Bureau Ombudsman su existencia y uno cu e institucion no por resolve su so. E por señala e patronchi, pero drecha e problema basico den simplemente contesta, na final ta keda den man di e ministerio y institucionnan mes pa drecha.

Ta importante pa keda monitor e alrededor di 47% di keho cu te ainda ta sin resolve despues di 6 luna, y e cantidad grandi den e categoria simplemente nombra como “otro”. Mas claridad den reportahe futuro tocante kico e categoria aki realmente ta nifica lo haci mas facil pa publico por mira con eficiente Ombudsman ta trahando y manehando e casonan su dilanti.

E mensahe mas importante pa pueblo ta practico; si un institucion gubernamental a keda keto, bo no ta bo so. Cu un margen grandi, esaki ta e motibo mas comun pa cua ya caba ciudadanonan ta acudiendo na Ombudsman, y e institucion ta existi specificamente pa yuda bo resolve e problema aki, of cualkier otro, y hunto yega na un solucion, sea cu guia of un keho formal.