Nos ta bibando den temponan turbulento internacional, cu por tin consecuencia no enteramente conoci pa nos tambe. Manera describi den nos anterior Editorial, entre otro e relacion fiho di nos moneda cu e dollar Mericano y nos abastecimento comercial primordialmente for di Merca, por ocasiona problema cu actualmente dificilmente lo duna un imagen confiable.

Como pais chikito, nos influencia riba e desaroyonan externo aki ta minimo, pa no bisa nulo. Sin embargo, esey no ta bisa cu nos ta completamente desarma, sin ningun recurso pa dirigi nos propio destino. Tin varios factor interno cu si ta dentro di nos alcance pa dirigi, es mas, en realidad nos tin e obligacion pa maneha e factornan interno aki segun nos mihor esfuerzo. Y esey ta e caso? Nos ta cumpliendo cu e obligacion aki? Por resulta cu no tin claridad riba e actual maneho, si tin uno.

Ora nos ta papia di e modelo economico segun cual a desaroya e actual relativo prosperidad cu nos ta biba aden, ta facil pa reconoce cu esey ta debi principalmente na factor externo. Mas tanto inversionista di exterior a mira un bon oportunidad den un fluho creciente di bishitante, obviamente di exterior, pa crea algo excepcional na nos escala y nivel, di cual nos ta probecha. E presentacion di hecho aki por haya critica inmediato, pasobra e ta un descripcion algo simplifica di nos realidad. Hecho ta cu ta salta e factornan interno cu a contribui na e desaroyo aki. Esey ta corecto, aunke nan no tabata decisivo den e desaroyo describi. Pero, nan ta importante si pasobra ta exactamente esey nos ta desea di trece dilanti aki. Pregunta crucial: Si ta imposible eherce influencia riba desaroyo internacional, kico ta loke nos por haci cu e factornan interno, di menos inluencia a primera vista, pa garantiza un desaroyo socio-economico mas stabil y sostenible posible? Nos evaluacion di e factornan interno ta mustra nos cu riba e tereno aki tin bastante fayo considerable. Por ehemplo, si ta papia tanto di ‘desaroyo sostenible’, pakico loke nos ta tende mas tanto ta grito di entusiasmo y exaltacion pa e fluho enorme di turista cu nos ta hayando? Pakico e voznan cu ta critica e exageracion di turismo di masa aki, ta topa, a lo mejor cu silencio oficial y si nan tin mala suerte, cu e acusacion cu nan ta pone ‘nos turismo na peligro’? No ta bira tempo pa nos autoridadnan, cu ta manteniendo silencio y faltando diligencia den accion, cuminza traha riba e factornan interno cu ta un menaza pa e modelo economico cu tanto nan ta gaba ora sinti e necesidad di impresiona nos y autoridadnan den exterior? No lo ta nan obligacion pa reflexiona y puntra nan mes kico ta e factornan interno cu por bira un menaza pa e mesun modelo economico asina exitoso aki? Ultimamente nos por a mira e imagennan riba medio social global di e playanan di Aruba inunda pa horda di turista, cu ta un contraste inaceptable cu loke nos ta bende como imagen faborable, exitoso y hasta spectacular di Aruba. Esnan responsable pa maneho socio-economico ta papia continuamente di ‘desaroyo sostenible’ pero ta carece aparentemente di conocimento basico di loke e ta encera. Bisa di manera simple, si bo tin un economia (turistico) exitoso, kico ta e factor mas menazante pa esaki? Un sobredosis di bishitante, esey cualkier ciudadano por bisa bo. Y pakico anto nos mester ta yegando na un tal situacion di peligro, si e remedi ta ademas algo cu nos mester controla aki? E factornan externo, e empresanan cu ta gana placa cu dirigi turista pa Aruba por ehemplo, no tin ningun incentivo pa limita e fluho; e ta costa nan placa. Ta aki, esnan encarga cu esey mester asumi nan responsabilidad y actua consecuentemente, envez di purba tira culpa riba esnan cu ta señala e tendencianan negativo aki.

Es mas, nos por mira e asunto di otro banda: esnan cu ta forma un menaza pa un economia turistico balanza ta e actornan principal, entre otro autoridadnan cu por, pero ta scoge pa no actua. Ningun poder di exterior por obliga nos di permiti yena nos lugar di tal manera cu e propio bishitante mes ta cuminza busca otro lugar mas tranquil pa bay. Na promer momento e turista ta haci esey na Aruba mes, ta pesey nos ta hayando invasion turistico na lugarnan cu mester mantene nan caracter tranquil pa nan por mantene nan atractividad, por ehemplo na costa Nort. Ta nos propio falta di accion adecua ta causa e problemanan cu despues ta resulta den un caida di e mesun fluho di turista, cu nos a kere di beneficia kedando keto y djis spera cu cos lo drecha di mes. Y nos no mester warda pa siña di nos propio experiencia, tin ehemplo de sobra di otro destino, unda a keda sin actua te ora e ciudadano, harta di e situacion, a cuminza tuma e asunto den nan propio man. Por ultimo, nos mester considera cu, si bin tempo economico mas dificil pa nos region, esun cu ta e destino mas atractivo ta prevalece. Y esey no ta esun unda e mesun bishitante a cuminza duna mal propaganda pa via di e turismo excesivo cu nan a experimenta y cu no ta bolbe. E ora nos no lo ta e destino turistico atractivo, cu lo mantene cabez riba awa. Esun cu ta impone orden na tempo lo tin e mihor oportunidad den un mercado dificil; no esun cu ta rifa su suerte cu mantene e lema “ sin maneho tambe ta maneho”…