Den ultimo añanan e panorama economico faborable pa nos pais tin e tendencia di camufla e preocupacionnan cu ta warda nos den futuro. Esey ta, si reconoce e situacion como preocupante. No tur di nos ta parce convenci di e preocupacion y ta prefera disfruta e panorama actual y laga mañan anto pa… mañan. Pero, di nos banda ta necesario informa obhetivamente loke ta pasando y por bay sucede den futuro cercano, dependiendo di e maneho cu lo bay hiba.

Tuma por ehemplo e situacion alrededor di nos debe publico. Si nos tira un vista riba e cifranan di ultimo añanan, por mira nos corelacion – den % – entre debe publico y GDP, baha cu un velocidad admirable. Bon noticia? Sigur, pero esaki no sin splicacion. Ban tuma como base e ultimo añanan di prosperidad halto, e periodo 2023 – 2025, unda e porcentahe, cu debe ta representa compara cu GDP, a cay di 83% te 65,7% na fin di 2025. Impresionante? No completamente, si tuma na cuenta loke nos tabata debe y ta debe ainda. Na fin di 2023 nos debe publico tabata Afl. 5.563 miyon y na 2025 a keda ainda Afl. 5.124 miyon. Nos debe a baha cu 6,09% – un bon resultado – mientras nos GDP a crece cu 17,3%. Conclusion: nos economia a crece, dunando mihor perspectiva pa paga debe pasobra e base di calculacion, e GDP, a crece mas rapido cu e reduccion di e debe mes. Esey ta laga nos cu e realidad cu ainda mester paga e debe enorme ey. Djis pa duna un comparacion mas: na 2019, anterior na e crisis di Covid, nos debe tabata na Afl. 4.319 miyon. Nos economia a surpasa awor e GDP di 2019, pero e peso financiero di debe publico ta bastante mas grandi ainda cu na 2019. E tempo ey nos tabata 4 aña bao di supervision financiero caba, pa un debe bastante mas chikito. Claro cu por argumenta cu e crisis di Covid no a laga otro opcion, pero esey no ta cambia e realidad despues di e calamidad. E realidad awor ta cu e debe, despues di defini nos pasado recien, awor ta defini tambe nos futuro.

Aki tin algun asunto pa tuma na cuenta. Pa cuminza, e perspectiva di crecemento economico. Tur instancia di cierto autoridad ta conta cu un reduccion den e ritmo di crecemento, es decir cu crecemento no ta desaparece, pero e porcentahe anual di crecemento ta baha. Y kico ta e consecuencia? Cu loke lo tin di surplus, segun presupuesto gubernamental manera e ta proyecta pa e proximo añanan, lo ta 1,5% na 2030 y na 2031. Esaki ta poco mas cu e 1% cu mester reserva pa paga debe… Y esey, si tur cos bay bon. Si cos no bay bon, con ta cumpli cu e compromisonan financiero inevitable aki? E contesta en principio ta simple pero su ehecucion no. Unda e dolor lo ta? Si nos tira un vistazo riba e resumen di gasto gubernamental di 2023, cu a aparece den nos edicion di ayera (“Na unda placa di gobierno a bay”), por mira e peso grandi di e gasto di salario, di gobernacion mes y salario subsidia, cu hunto cu otro transferencia na otro entidad ta na Afl. 872 miyon,casi 60% di gasto total. A proposito, e transferencianan aki no ta solamente gasto di personal. Pero ta obvio cu aki mester contempla corta. Y esaki ta trece nos na e norma nobo pa calcula gasto maximo di personal. Den e set up nobo pa supervision financiero, cu ta bay den e respectivo ley local y di Reino, a acorda e norma di 10% di GDP di cada aña, como maximo pa gasto di personal gubernamental. Pero, kico ta gasto di personal bao responsabilidad di gobierno? Pa varios aña tabata existi solamente un norma pa e gastonan di personal di e ministerionan, cu tabata Afl. 479 miyon, segun e protocol firma na november 2018 entre Aruba y Hulanda. Bao di e norma nobo, cu solamente lo conta pa fin di 2027 en adelante, ta importante pa sa kico e gastonan di personal aki ta encera. Importante ta pa sa anto con e definicion final di e 10% di GDP lo ta. En todo caso esey lo encera e gastonan di personal cu ta cay pa Pais Aruba directamente, esta gasto di e ministerionan, tambe Staten, Raad van Advies y Algemene Rekenkamer, DOW y pago na experticio contrata externamente, ademas di gasto di personal di AZV, SVB, subsidio na enseñanza priva y gasto di anterior personal, di VUT, wachtgeld, etc. Di tur manera por supone cu gobierno ta cerca di e limite di 10% di GDP, pa 2026 na Afl. 8.078 miyon, mientras gran parti di e Afl. 872 miyon menciona tabata gasto di personal. Den caso di contratiempo financiero esaki lo significa austerizacion di inmediato.

Tin mas complicacion na caminda. Manera menciona den un anterior Editorial, ta contempla amplia e ‘Sector Colectivo’ te na 34 entidad envez di 6. Esaki por trece multiple extra ingreso, pero tambe posible multiple debe extra, no inclui ainda. Esaki por cambia e porcentahe debe/GDP negativamente.

Ademas tin otro asunto pa regla ainda: e debe scondi den e contratonan ‘PPP’, cu ta inclui un componente di debe, banda di interes y pago pa servicio y mantencion di e obra. E pago di e suma anual ta aparece como compromiso financiero den presupuesto gubernamental, pero ainda no den e total di debe pendiente. Na 2013 caba IMF a declara cu mester inclui esaki, aumentando e porcentahe oficial. Tin trabao pa haci…