Den e aña aki, di celebracion di 40 aña gobierno autonomo, ta bon pa tira un vistazo tambe riba e ultimo decada aki, cu por cierto facilmente por keda categoriza como esun cu mas debate politico. Esey tin tur cos di haci cu e imposicion di supervision financiero di gobierno di Reino na 2015, cu te awe ta obheto di critica y lamento. Nos no ta bay repasa tur posible punto di vista aki, pero ta propone un pregunta, naturalmente teorico: Con nos pais lo a marcha si no tabatin intervencion den nos gobierno autonomo, poniendo nos pais bao di curatela di Reino? Contesta esaki lo ta facil, e contestanan lo varia di ‘sumamente positivo’ te na ‘desastre completo’. Esaki segun punto di vista di e persona cu bo puntra y unda su simpatia politico ta.
Sin embargo, nos lo haci esaki un poco diferente, cuminzando cu puntra nos mes con e supervision a bay, cuanto efecto e tabatin y kico (no) a logra?
Pa cuminza, algun cifra clave. Na fin di 2015, tempo cu e supervision a inicia bao di e ley local di supervision, Aruba tabatin un debe publico di Afl. 3.934 miyon, cu un cuota GDP/debe di 74,2%. Na 2019, casi drentando e crisis global di Covid-19, e debe a subi te Afl. 4.318 miyon, pero e crecemento economico a percura pa e corelacion baha te 72,1%. E crisis di pandemia a percura pa e debe aumenta te na Afl. 5.265 miyon na 2024, y na 2025 nos a yega na Afl. 5.151 miyon, corespondiendo cu 70,5% di GDP. Esaki significa cu nos ta riba bon caminda? Sigur, pero cu dos factor importante: un recuperacion economico cu no necesariamente ta merito gubernamental, sino mas bien esfuerzo di sector priva, y supervision financiero, cu a tene presupuesto gubernamental dentro di cierto limite. Asina mes, ta keda algun asunto pa tene na cuenta. Un di nan ta e porcentahe di debe publico compara cu GDP, maneha mundialmente como indicador di cuanto peso – relativo – e debe publico ta pa un determinado pais. Desaroyo economico faborable semper ta haci cu ta mas facil pa carga cierto peso, pero no ta kita cu ainda e debe – na florin, dollar of euro, ta loke mester paga. Den un comparacion, si bo tin un debe na banco, pa cas o pa auto, y bo entrada mehora pasobra por ehemplo bo salario a subi, no bay bisa nan pasobra nan ta traha cu un porcentahe so: esun di interes riba bo debe, cu nan kier cobra completo. Y si mañan bo perde bo empleo, bo a bira un riesgo grandi atrobe…
Nos situacion como pais ta algo comparable; e porcentahe ta mustra bon, pero cu tur cos cu a pasa den mas di 10 aña, nos debe awor ta casi mil miyon florin mas cu na 2015, tempo e supervision a cuminza. Con lo a bay anto si no tabatin intervencion?
Por ehemplo, nos lo a haya un continuacion di e maneho cu tabata motibo pa Hulanda interveni? Djis pa no lubida: entre 2010 y 2015 nos debe publico a aumenta cu Afl.1.534 miyon, mas o menos loke nos a fia despues pa combati e crisis di Covid-19… Den porciento di GDP nos a bay di 54,7% te 74,2%. Nos mester a sigui den e ritmo ey? Wel, si no tabatin intervencion – directo – anto lo tabatin otro obstaculo cu lo a limita fia placa: ora bo no por fia mas pasobra ningun creditor serio kier fia bo. Bo no por bay fia di cualkier entidad di mal reputacion, pasobra gobierno di Reino lo para bo ey tambe. Tambe e entidadnan di ‘rating’, di bishita tur aña, lo a cuminza bati alarma, y na cual porta nan lo a bay, pa cuminza? Exactamente, na gobierno na Den Haag. Y ken ta bisa cu no ta esey ta exactamente loke a pasa, no na 2015, sino na 2013 caba, tempo cu a cuminza mira e abismo financiero yega mas cerca…
Awor, claro cu cualkier partido cu no tabata responsable pa e debacle financiero na 2014/2015, lo bisa cu nan si lo por a hiba un maneho financiero responsable. Esey lo keda un tesis sin prueba, pasobra e realidad tabata diferente. Y tin otro aspecto cu ta mustra cu un maneho responsable lo a keda algo di teoria, y pakico? Despues di e crisis di Covid, Hulanda a yuda pero no sin condicion. E condicion general tabata e plan pa mehora y reforma nos aparato gubernamental, pa nos ta mihor prepara pa un siguiente desafio di e magnitud aki. Nos a haya di tende cu ambos gobierno, di Hulanda y Aruba, tabata di acuerdo cu e plan di reforma. Pero, di con den practica nos a mira tanto traba, tanto retraso, tanto obstaculo pa implementa e plan? Nos ta casi 6 aña mas leu y ainda tin asina hopi asunto asina curu ainda; entre nan e propio administracion financiero cu lo mester tabata e prioridad number uno.
Tambe e mesun tipo di problema den e trayecto di legislacion, unda envez di avance por mira un deterioro den cantidad y calidad di legislacion. Nada straño, si na varios ocasion, despues di cambio di gobierno, a laga e departamento di legislacion practicamente bashi, cu e tarea pa e siguiente gobierno trata di ‘build up’ atrobe; asina ‘responsable’ a goberna.
Pa bolbe na nos pregunta – teorico – inicial, sin supervision financiero nos lo a pega den cualkier muraya di contencion exterior. E problema mas grave ta un aparato publico desfuncional cu practicamente no a mehora den 10 aña…



