E debate tocante e ley di Reino pa provee supervision financiero ta sigui y ta requeri por lo tanto nos atencion. Nos por a tuma nota di e opinion di dos catedratico Hulandes, Broeksteeg y Elzinga, cu anteriormente a duna nan opinion, pero awor a reacciona riba e conseho cu Raad van State a duna gobierno Hulandes/di Reino. E punto cardinal cu ta toca den nan critica ta e asunto di e forma y grado con e ley di supervision ta afecta autonomia di Aruba. Loke no ta trata ta cu tanto e ley local actual como esun proponi awor, ta producto di e afan politico local pa ‘scapa cara’. Hulanda, di nan banda, no tabata y no ta mind coopera den esey, pero ta desea cierto garantia cu no lo tin wega legal indesea.

E dos expertonan ta critica specificamente e posicion cu Raad van State a tuma, cu e medida (di supervision) te cierto punto ta hustifica, pero unda ta trata e facultad cu cambio den e ley local mester aprobacion previo di gobierno di Reino, ta bay mucho leu y mester limita esaki. E limitacion ta encera cu lo mester aprobacion previo solamente pa asunto cu ta toca e normanan pa presupuesto den e ordenanza di Aruba, y no demas asunto unda gobierno/parlamento di Aruba ta propone cambio.

Loke segun nos opinion falta aki ta un vision mas amplio unda ta considera e concepto ‘autonomia’ den e contexto total. Den caso di supervision financiero, poni den man di gobierno di Reino, cu finalmente ta evalua e proceso administrativo-financiero y ta tuma e medidanan considera necesario, e perdida di autonomia no ta trata primeramente e asunto di e ley local y su eventual cambionan, sino e forma con e facultad cu Constitucion di Aruba ta pone den man di gobierno y Staten pa crea ley (local), ta keda limita pa e control previo y posterior cu gobierno di Reino tin riba presupuesto. E mecanismo di control financiero ey ta ancra caba den e actual ley local (LAft) y ta procedente di e ley di supervision financiero di Corsou/Sint Maarten, introduci via ‘consenso’ na 2010. Esey ta e cuadro di supervision cu ta pasa pa e ley di Reino, sin discusion, sin cuestionamento. E‘perdida’ principal di autonomia ey no ta parti di e debate, acepta pa tur partido caba.

Loke ta keda anto ta e pregunta si e condicion den e ley di Reino, cu ta somete tur cambio di e ley local na aprobacion previo di gobierno di Reino, ta un limitacion extra, y segun posible opinion, innecesario di e autonomia. Den e caso aki, Raad van State ta propone limita e obligacion aki na e normanan – acorda conhuntamente – pa presupuesto y debe publico. E dos expertonan ta haya cu esaki ta bay mucho leu y ta argumenta cu gobierno di Reino tin otro instrumento pa bloquea cambio den ley cu Reino no ta aproba. Esaki ta corecto y e condicion referi di aprobacion previo no ta necesario? Berdad gobierno di Hulanda/di Reino tin otro instrumento pa interveni. Tin dos manera pa haci esey. Uno ta intervencion via un decreto real, cu ta requeri un situacion di falta di bon gobernacion local, pa hustifica uso di articulo 43, inciso 2 di Statuut. Semper lo tin un cierto reserva na Den Haag pa usa e instrumento aki, y pa bon motibo: e ta un señal mahos cu cos a yega demasiado leu, tirando luz negativo riba tur partido envolvi.E otro instrumento ta uno discreto, cu gobierno Hulandes no gusta usa tampoco, y ta e instruccion na Gobernador pa no efectua vigencia di un (cambio di) ley cu no ta na agrado di gobierno Hulandes. Manera nos a splica na varios ocasion den anterior edicionnan di e Editorial aki, e experiencia cu e medida aki nos tabatin na 2019, tempo cu Staten di Aruba a aproba un cambio den e LAft cu a elimina gobierno di Reino for di e ley; un ehercicio sin sentido pasobra no ta Aruba ta dicidi si tin supervision financiero, sino gobierno di Hulanda/di Reino. E cambio di ley nunca a mira vigencia, pero Hulanda no a lubida e incidente. E debate actual tocante e autonomia ‘perdi’ ta fruto di e incidente ey.

LAft y Modelo hibrido como ‘face-saver’

Gran parti di e debate actual no lo tabata necesario si desde inicio – na 2015 – a hinca e supervision financiero unda e mester ta: den un ley di Reino pasobra e ta encera facultad di supervision cu ta pertenece solamente na gobierno di Reino. E inclusion di supervision den un ley local, cu un apariencia di ‘consenso’ tabata e forma pa gobierno local di e tempo ey ‘scapa cara’, creando e impresion cerca e ciudadano menos bon informa, cu ta gobierno local mes a ‘pone orden den cas’.

E actual modelo ‘hibrido’ di un ley di Reino, cu realmente no mester un ley adicional local, ta fruto di e siguiente intento pa ‘scapa cara’, mientras ya a bay di acuerdo cu e parti mas importante di ‘perdida di autonomia’, esta e supervision mes. Esaki ta ocasionando debate inutil tocante un articulo extra den e ley di Reino, cu no tin nada di haci den e proceso di supervision. E parti ‘pisa’ di limitacion di autonomia, e control riba presupuesto di antemano y despues, ta cla y acordacaba… Loke a keda awor ta e ‘side-show’ di convence pueblo cu realmente nos politiconan ta hibando un berdadero bataya pa ‘salvaguardia’ interes di pueblo. Bataya di ‘retaguardia’ esey yama…