Merca ta insolvente. Esaki ta e conclusion di Steve H. Hanke y David M. Walker den Fortune Magazine basa riba locual Departamento di Tesoreria Mericano a anuncia siman pasa. Profesor Hanke, conoci como ‘The Money Doctor,’ ta un academico respeta na Merca y Walker, CPA tabata e di 7 comptroller di Merca. Ambos ta republicano cu ta alarma pa e obligacion di mas di 47 triyon dollar (debe) compara cu 6 triyon dollar na balor.
Un pais insolvente ta uno cu su pais no por cumpli cu su obligacionnan di debe, sea ta pago di e debe of pago di interes, na momento cu mester cumpli cu pago. Pero tambe e ta insolvente ora cu e debe total ta mas cu su balornan, cu ta crea un crisis di debe. Normalmente e ta conduci na un fayo formal, cu ta causa perdida di confianza di inversionista, acceso na credito restringi, inflacion halto y devaluacion di su moneda. Y esaki ta unda Aruba mester pone atencion, pa motibo cu florin ta mara na dollar.
Keda cu dollar?
“E situacion di dollar a largo plazo berdad ta un reto pa tene na cuenta,” Economista Rendell de Kort a bisa Bon Dia Aruba. “Ta papia di un problema agudo, pero esey no ta e caso. Merca no ta Grecia, por ehempel.” Manera ta conoci, Grecia a experiencia insolvencia, y a sali for di e problema cu ayudo di Union Europeo, pero mester a cumpli cu condicionnan cu a afecta comunidad grandemente. “Dollar ta e moneda di reserva mundial. Merca, compara cu Grecia, por wanta hopi mas debe. Esey no ta pa bisa cu e situacion fiscal na Merca ta sostenibel.
Pero tampoco e ta cu di awe pa mañan e pais lo bay den fayo riba e mercado di bono manera tabata e caso na Grecia.” Sinembargo, e ta algo pa Aruba tene cuenta cu n’e, pasobra “claro cu e conexion na e dollar, ta nifica cu locual pasa cune, e lo tin efecto pa Aruba tambe. Si Merca ta obliga pa corta gasto, ta confronta mas inflacion of dollar ta perde balor, e ta afecta entrada di Aruba directamente, sea pa motibo di entrada di turismo, prijs di importacion y caida den poder di compra pa motibo di e conexion. Similar ta e deficit democratico den Reino Hulandes, nos tampoco por vota riba e maneho monetario di Merca, pero nos ta sinti su consecuencia si.”
Sinembargo, segun De Kort, a pesar cu no ta un realidad ideal, te ainda e conexion cu dollar ta sirbi florin y Aruba bon. E pregunta mas importante cu si mester sigui cu dollar of no, ta “kico nos por haci pa ta structuralmente menos vulnerabel? Nos por wak e manera un calco. E maneho monetario ta nos casca cu ta proteha nos. Pero en bes di pensa pa cambia e casca, ki otro nos por haci pa nos ta mas sigur? Aruba a reinventa su mes den pasado caba. Nos tabata tin un economia cu a draai riba cultivo di Aloe. Nos a pasa pa refineria, despues turismo. Tur biaha nos a laga atras algo cu tabata funciona bon.” De Kort a mustra si cu tempo a cambia y “nos mester a cambia cune. Awor cu turismo nos ta papia di capacidad di carga/sobreturismo. Mester cuminsa papia riba kico mester bin despues.”
Economia nobo
Prome cu determina un maneho monetario nobo, mester sa cua tipo di economia kier den futuro. “Si Aruba keda mara na dependencia total di turismo, concentra riba mercado di Merca, e ora e ‘peg’ cu e dollar ta tremendo pa mantene.”
De Kort ta ilustra cu Aruba en realidad ta dolarisa caba, pero si tin di diversifica, por ehempel den servicio financiero, comercio entre islanan, produccion di cuminda, economia di conocemento, digitalisacion, “e ora mas flexibilidad monetario ta bira interesante. Un maneho monetario flexible ta cuadra cu un economia mas diversifica. E no ta cambia nada na nos sistema di peg cu dollar necesariamente. Pero un florin digital por yuda modernisa nos sistema di pago y mehora inclusion financiero.”
Segun De Kort, diferente isla den Caribe ta leu cu esaki caba, manera Barbados. “Aruba no mester ta e ultimo. Cryptocurrency ta un bon innovacion financiero cu ta opcion pa local tambe. Pa esey ta bon pa Aruba crea espacio pa haci e uso mas accesibel. Pero den su forma actual caminda tin hopi volatilidad, sin un anker y sin e opcion di tin un ‘lender of last resort’ manera un Banco Centra, e no ta realistico pa pensa e por sirbi como sistema monetario pa un pais soberano.”
En todo caso, economia di Aruba mester ta prepara pa wanta shock pisa cu por bin diripiente. “Nos tin institucionnan cu te awor a sirbi nos bon ora di shock: Banco Central , Gobierno y na final di dia, Gobierno di Reino. Si nos wak tempo di COVID nan por a move hopi efectivo ora cu mester, pero na un prijs caro (pensa landspaket) E ora locual nos mester ta adaptacion proactivo prome cu algo pasa,” Rendell de Kort a splica, agregando si cu e ta un proceso dificil, pero necesario. E vulnerabilidadnan di nos economia ta conoci y mester di boluntad politico pa tuma e pasonan necesario. Mientras cu e pasonan cu Gobierno lo mester tuma ta conoci, individuonan na Aruba tambe tin nan responsabilidad pa baha debe personal unda cu por, spaar den diferente forma di pago pa reduci risico y inverti den conocemento propio, por ehempel den AI, sostene produccion di cuminda local y negoshi nan cu ta produci local pa baha importacion.
“Nan ta cos chikito. Hopi cos chikito hunto ta forma algo. Crisis ta crea oportunidad. Aruba tin hopi mas pa ofrece cu beach y UTV pa turista core riba dje. Compara cu hopi isla den Caribe nos tin siguridad, bon sistema legal, basta bon institucion, nos hende nan tin bon dominio di idioma. Awor cu tendencianan ta cambiando, nos ta dispuesto pa haci cambio drastico of nos kier djis proteha locual nos tin?”



