Aruba a cuminsa mira sternchinan yega riba su costa pa cuminsa cu nan temporada di broei un bes mas. Un evento cu ta pasa tur aña, e migracion di sternchi pa nos isla normalmente ta cuminsa maart, pero e aña aki a ripara cu ya pa januari nan ta presente caba. Recien Bon Dia Aruba a tene un combersacion cu Chief Conservation Officer Natasha Silva y Communications & Marketing Manager Edeline Berg di Aruba Conservation Foundation (ACF) pa haya mas informacion tocante e parhanan chikito aki y con nos por protege nan.
Riba Aruba nos tin dies diferente especie di sternchi cu normalmente ta broei di maart pa september tur aña. Sinembargo, ACF a nota e aña aki cu nan yegada a bin trempan, y pa fin di januari ya a cuminsa mira un presencia di sternchi den nan areanan di broei. Durante e temporada aki, dies diferente especie ta broei na diferente momento. Esaki ta e motibo pakico e temporada ta cana pa mas cu mita aña.
Sternchi of bubi?
Hopi hende ta usa e nomber sternchi y bubi pa referi na un solo tipo di parha, pero ACF a scoge pa diferencia esakinan segun guianan di parha den Caribe. Aunke sternchi y bubi ambos ta parhanan marino, sternchinan tin pia cortico y cora, nan tin curpa blanco y horizontalmente largo y nek hopi cortico. Esey ta tipico di sternchi.
Tin hende tambe sa confundi sternchi cu meeuchi (meeuw), pero esakinan tambe ta diferente. Meeuchinan ta parhanan mas grandi compara cu e sternchi.
E sternchinan ta broei principalmente den area di Baby Beach y costa panort di Aruba. Baby Beach ta un sitio particularmente special pa e sternchi, ya cu ta aki nan ta haci nan ritual di reproduccion. Referi como un “discoteca” pa Natasha Silva, e punta di Baby Beach cerca di awa habri ta unda un grupo grandi di sternchi ta pasa e temporada buscando nan compañero—di henter bida—pa reproduci.
Sternchinan ta hopi fragil y facilmente stroba, specialmente durante nan ritual di reproduccion.
Nan neishinan ta dividi na dos sitio particular riba nos isla. E prome ta e rifnan cerca di e rafinaderia na San Nicolas. E rifnan aki ta bira cas pa e sternchinan, unda nan ta pone nan neishi sea den santo of den e matanan chikito rond di e rif. E rifnan aki ta “off-limits” pa publico; un di e unico areanan na Aruba cu ta completamente protegi pa ley.
E sternchinan tambe nan ta pone webo riba e costa panort di nos isla, entre barancanan y piedranan den henter e area. Eynan ta unda nan ta vulnerable pa mas peligro, segun ACF ta conta. Entre e barancanan aki, tur cos ta bon camufla y no por ser mira mesora pa personanan cu ta cana of core vehiculo riba e piedranan.
E puyitonan tin un comportamento natural pa “freeze” den luga ora nan sinti peligro. Esaki ta pone nan den riesgo di ser trapa. Ta pa e motibo aki, ACF ta haciendo yamado na comunidad y autoridadnan pa yuda cuida nos parhanan historico.
Segun ACF, e problema principal ta cu mayoria hende no sa ki area ta protegi pa ley, y hopi biaha ta trece daño si cu nan sa. Esaki tambe ta conta pa diferente actividadnan cu hende sa haci den e areanan sensitivo sin sa cu tin un neishi di sternchi den bisindario. Ye ta e enfoke di ACF, specialmente durante e temporada aki di sternchi y bubinan.
Por ehempel, e fundacion a menciona cu kitesurfing ta un problema pa hopi parha marino, incluyendo pa e sternchinan den nan neishi. E motibo pa esaki ta cu e kite ta algo impredicible y hopi biaha ta zwaai aki aya den biento, sin ser controla adecuadamente.
Silva ta splica cu e bista di e kite den laira por spanta e sternchinan y causa nan stress innecesario. Pa e parhanan aki, e kite ta parce un roofdier, pues nan ta ansha. Si esaki pasa suficientemente, e sternchinan aki por bandona nan webo. Aki ta unda e menasa mas grandi ta.
Sternchinan no ta parhanan cu ta pone hopi webo; tin ta pone 2-3 pa aña pero algun apenas 1. Tambe, sternchinan no ta cuminsa pone webo te ora nan tin cinco aña y algun especie ta yega na un edad di te cu 14 aña pa 28 aña. “Pues nan no ta biba largo, nan no ta cuminsa broei di biaha, y algun especie ta pone un webo so pa aña,” Silva ta splica. P’esey ta importante pa no stroba nan broei.
ACF su plan di accion pa protege nos sternchi
Den e añanan binidero ACF lo traha cu Vogelbescherming Nederland. E fundacion aki ya ta financiando hopi proyecto di ACF pa protege e sternchi y otro parhanan di Aruba. Fundacionnan di St. Maarten y Saba tambe ta yudando cu un plan di maneho pa protege nos sternchinan, proveendo ambos conocemento di parha y conocemento di maneho necesario.
Pa loke ta maneho di gobierno, ACF ta enfatisa cu sigur gobierno mester ta envolvi estrechamente den proteccion, specialmente pa loke ta trata legislacion (ROPV) y aplicacion di ley.
ACF tin e mision pa pone atencion riba e esaki. Tambe nan tin como meta pa expande conocemento di comunidad di Aruba riba nos sternchinan. Pero na final di dia, ACF tin limitacion den nan poder y control. “Nos no por pone camara y polis tur caminda,” Silva ta enfatisa. Pues nan ta depende tambe riba e responsabilidad di individuonan, incluyendo operadornan di tour.
E fundacion a subraya cu e siman aki cu ta bin, nan lo duna operadornan di tour fact sheets y conseho riba con pa haci nan tour den e areanan aki teniendo na cuenta cu e sternchinan.
Como conseho general, ACF ta bisa pa tene distancia y cuidao ora ta pasa den e areanan unda sternchinan ta broei. “Si un sternchi bin grita bo, esaki ta un señal cu bo ta demasiado cerca di nan neishi y webonan”, Silva a conta. Esakinan ta e tipo di señalnan comunidad di Aruba tin cu ta consciente di dje.
Mester tambe tin e responsabilidad pa tene distancia di e areanan di broei. ACF ta afirma cu si tur hende haci un esfuerso pa duna e sternchinan nan espacio, esaki ta yuda hopi caba den garantisa nan proteccion. Loke ta e resto, ACF mes ta haci nan deber pa sigui monitoreo y protege e parhanan marino aki.
Pues un yamado ta bay atrobe na henter comunidad di Aruba: Ban protege nos sternchi durante un temporada importante pa nan. Educa bo mes y otronan riba e parha, sea alerta di actividadnan dañino cerca di neishinan y comparti informacion cu ACF si ta nota algo straño den naturalesa. Hunto nos por cuida y engrandece nos naturalesa, y esaki ta cuminsa cu educacion.
Aruba Conservation Foundation (ACF) ta alcansable via telefon, 585-1234 of email, info@acf.aw



