Tur aña riba 11 di februari, mundo ta observa Dia Internacional di Hende- y Mucha Muhe den Ciencia, un dia estableci pa Nacionnan Uni pa promove acceso completo y igual na ciencia pa hende muhe y mucha muhe.
E observacion ta tanto un celebracion como un yamado pa accion. A pesar di progreso den educacion y investigacion, ciencia y tecnologia ainda no ta refleha e diversidad di e sociedadnan cu nan ta sirbi. E desbalansa aki no ta solamente un cuestion di husticia, pero uno cu ta afecta innovacion, resiliencia economico y desaroyo sostenibel directamente.
Pa Aruba, e mensahe di e dia aki ta carga un peso particular. Como un isla chikito cu recurso humano limita, Aruba no por permiti su mes pa no probecha talento. E futuro di e pais—su habilidad pa adapta na cambio di clima, fortalece sistemanan di salud publico, modernisa su economia y proteha su medio ambiente natural—ta depende mas y mas di conocemento cientifico y habilidadnan tecnologico. Ora muhe y mucha muhe ta subrepresenta riba e terenonan aki, Aruba ta perde perspectiva y experticio cu ta esencial pa progreso a largo plaso.
Dia Internacional di Hende Muhe y Mucha Muhe den Ciencia a ser crea pa pone atencion riba e bareranan cu ta sigui limita participacion igual. Di acuerdo cu Nacionnan Uni y UNESCO, avansa igualdad di genero den ciencia ta esencial pa soluciona retonan mundial, for di sostenibilidad ambiental te na innovacion den cuido di salud. E metanan global aki ta resona fuertemente na nivel local. Den estadonan insular manera Aruba, e impactonan di riesgonan di clima, dependencia di energia, y scarsedad di recurso ta inmediato y tangibel, loke ta haci capacidad cientifico local specialmente importante.
Globalmente, hende muhe ta subrepresenta den hopi disciplina di STEM. UNESCO ta calcula cu hende muhe ta conta pa solamente alrededor di 35% di graduadonan di STEM rond mundo, un cifra cu a keda pa gran parti sin cambio pa añanan. Esaki ta importante pasobra educacion ta e punto di entrada principal den careranan cientifico y tecnologico. Ora menos hende muhe ta studia materianan di STEM, menos hende muhe ta drenta institutonan di investigacion, companianan di ingenieria, companianan di tecnologia y sectornan impulsa pa innovacion. E resultado ta un ciclo den cual e voznan di hende muhe ta subrepresenta den tumamento di decision, liderazgo y produccion di conocemento.
E motibonan tras di e buraco aki ta masha poco biaha tocante habilidad. En bes di esey, nan ta ser forma pa expectativanan cultural, exposicion limita na modelonan, curashamento desigual den klasnan, y stereotiponan cu ta yama ciencia y tecnologia como areanan masculino. Hopi mucha muhe ta asimila e mensahenan aki trempan den bida. Hasta ora nan tin bon prestacion academicamente, nan por cuminsa duda si ciencia ta “pa nan.” Cu tempo, e dudanan aki ta influencia escogencianan di materia y trayectonan di carera, loke ta conduci na perdida di cientifico, ingeniero y inovadornan potencial.
E experiencia di Aruba ta refleha tanto reto como oportunidadnan. Un indicador alentador ta bin di datonan di Instituto pa Estadistica di UNESCO, raporta pa medio di Banco Mundial, cu ta mustra cu na 2016 hende muhe tabata forma 53.96% di personal academico avansa na Aruba. Esaki ta sugeri cu hende muhe ta hunga un rol fuerte den enseñansa superior riba e isla. E visibilidad di hende muhe como docente, investigador y lidernan academico por tin un influencia poderoso riba hobennan. Mirando hende muhe den e rolnan aki ta yuda desafia stereotiponan y ta mustra cu careranan cientifico y intelectual ta alcansabel.
Na mesun momento, Aruba ta confronta limitacionnan den e disponibilidad di datonan detaya y publicamente accesibel riba participacion di genero den terenonan specifico di STEM. No ta semper facil pa haya informacion actualisa tocante cuanto hende muhe ta graduando den ingenieria, ICT, matematica of ciencia fisico, of cuanto ta trahando den ocupacionnan cientifico y tecnico. E falta di visibilidad aki ta haci’e mas dificil pa sigui progreso y identifica buraconan. Datonan ta hunga un rol crucial no solamente den trahamento di politica, pero tambe den formacion di percepcion publico. Ora storianan di exito y tendencianan ta visibel, nan por inspira confiansa y ambicion bou di mucha muhe y muhenan hoben.
E importancia di hende muhe y mucha muhe den ciencia ta specialmente cla den e contexto di resiliencia di isla. E retonan di desaroyo di Aruba ta estrechamente mara na experticio cientifico y tecnico. Maneha sistemanan di awa y energia, proteha ecosistemanan costal, fortalece cuido di salud, y responde na cambio di clima tur ta depende di conocemento y innovacion local. Cambio di clima, en particular, ta trece riesgonan significante pa islanan chikito, loke ta haci esencial pa construi y retene capacidad cientifico na cas. Exclui hende muhe for di e terenonan aki ta debilita e capacidad ey, mientras cu inclusion ta fortalece esaki.
E cambio mundial pa digitalisacion y economianan basa riba dato ta reforsa mas ainda e necesidad pa igualdad di genero den STEM. Segun cu tecnologia ta remodela mercadonan laboral, paisnan cu no ta logra prepara hende muhe pa e rolnan aki ta core riesgo di amplia desigualdad economico y limita crecemento. Pa Aruba, construi un forsa laboral STEM diverso y capacita no ta solamente un meta social, pero uno strategico.
Cambio significante ta rekeri esfuerso sosteni. Encurasha mucha muhe pa sigui ciencia ta nifica duna exposicion trempan na materianan STEM, aumenta e visibilidad di hende muhe den careranan cientifico, y sostene studiantenan na puntonan clave di transicion den nan educacion. E ta nifica tambe fomenta ambientenan di enseñansa caminda confiansa ta ser construi y caminda lucha ta ser compronde como parti di e proceso cientifico, no como un señal di fracaso.
Finalmente, Dia Internacional di Hende Muhe y Mucha Muhe den Ciencia ta tocante mas cu reconocemento. Ta trata di forma un futuro den cual progreso cientifico ta refleha e talento completo di sociedad. Aruba ya caba ta mustra señalnan prometedor, incluyendo representacion femenino fuerte den enseñansa avansa. E reto awor ta pa zorg pa mucha muhe lanta mirando ciencia no como un excepcion, pero como un caminda habri. E innovacion cu Aruba lo mester den e añanan binidero por ta tumando forma caba den e klasnan di awendia. Percura pa mucha muhe tin e sosten necesario pa sigui nan curiosidad no ta solamente un inversion den igualdad, pero den futuro di e isla.


