Tur e neishinan di Shoco na Tera Cora, tras di Tierra del Sol a desaparece. E uso indiscrimina di e area pa UTV/ATV y otro tipo di off-roading a laga su marcanan atras. Di e poco famianan conoci di patrishi cu ainda tin a perde un di nan area, cu expansion di aeropuerto y ta mas vulnerable ainda. Cascabel tambe ta perde habitat a base diario.

“Si no bin cambio lihe, nos lo perde nos Shoco y Cascabel cu ta especienan endemico pa Aruba. Esaki ta nifica cu nan ta especienan cu na Aruba so por wordo encontra. Nan lo keda extingui como especie.” Esey ta e advertencia grandi di Natasha Silva, Director di Conservacion di Aruba Conservation Foundation.

Banda di cabritonan cu ta un menasa ecologico grandi, tin un cantidad di cacho y pushi cu ta cana los. “Pushi y cacho cu ta cana los ta crea impacto grandi pa nos naturalesa. Hopi hende ta kere cu ta boa so ta caba cu parha, pero eigenlijk ta accion humano di descuida of dump pushi y cacho ta esnan cu ta introduci e bestianan aki den naturalesa. Cacho ta coba e buraconan di Shoco. E cachonan ta core tras di lagadishi y patrishi, y e pushinan tras di lagadishi y otro parha. Areanan natural ta confronta menasa tras di menasa. Y awor nos ta mira situacionnan unda cu bo ta haya e cachonan cu a wordo descuida of bandona door di hende ta core tras di e cabritonan tambe,” Silva a ilustra.

ACF ta spera cu Gobierno lo regula e populacion di cacho y pushi riba caya y den naturalesa mas lihe posibel y lo bin cu regla pa por ta doño di animalnan domestico responsable (manera cacho of pushi). “Nos no ta gusta regla pero cu mas hende na Aruba, lo tin mas situacion di conflicto. Nos no por sigui actua manera antes. Si kier elimina situacion di conflicto, mester tin regla cu tur hende mester cumpli cu nan.

“E nivel di comprendemento di ecologia, of yama “ecological literacy” di nos gobernantenan en general mester mehora. Mester ta responsabel y tuma decisionnan cu lo proteha nos naturalesa a largo plaso. Esaki ta encera compronde kico ley di proteccion di Aruba su naturalesa ta nifica y encera (Natuurbeschermingsverordening). “Mi ta un persona hopi directo cu ta para pa naturalesa y no tur ta gusta esey,” Silva, kende ademas di ta un biologo y antropologo cultural, ta bisa. “Pa mi, locual mi ta observa ta cu Aruba ta cambiando na un velocidad lihe. Nos ta perdiendo nos caracter unico y e lo sigui bay atras pasobra nos lo sigui importa otro cultura y nos lo bira un minoria riba nos mesun isla. Ya caba nos ta sintie y tin protesta. Ya no por, por ehempel, djis bay beach mas y relaha den trankilidad. Tur caminda tin turista, tin hende. No tin descanso y nos cultura a cambia. Pero nos mes tin e culpa pa a devalua nos balornan cultural y tambe e balor di naturalesa cu nos grandinan tabatin.”

Problema, segun ACF, ta cu Gobiernonan no ta mira proteccion di e balornan aki como algo importante y necesario. “Pa un motibo, tin un falta di conexion cu naturalesa cu nan no ta mira cu mondi ta parti di nan herencia cultural. Cultura a keda reduci na folklore, cu ta cute y por usa pa entretene turistanan, pero esey no ta e significado di cultura den su totalidad. Den e sentido aki, e por compronde pakico hende ta wanta na e tradicion di cabrito los, por ehempel.

E menasa pa un naturalesa balansa y saludabel ta hopi. “Sea ta pushi, cacho, boa, construccion, ATV/UTV, cabrito, tur ta causa pa hende. Naturalesa tin su ritmo y nos como ser humano ta casi comporta nos mes como especie invasivo. ACF ta haci su trabou, pero nos no por nos so.”

Silva ta enfatisa, “nos tur mester ta consciente di e impacto cu nos decisionnan tin y tuma e responsabilidad pa duna balor na tur cos nos ta haci. Si ta wak hende ta haci algo robes, yud’e cambia di actitud. Nos como personanan dedica na conservacion di naturalesa a pasa den henter un proceso di evolucion, unda no solamente mester stop di pensa malo so, pero tampoco prohibi sin splicacion y sin bin cu alternativa.”

A ripara esey ora cu a bin e discusion riba ATV/UTV. Gobierno no ta bin cu alternativa. Mesun cos ta conta cu piscamento. Un piscado lo por bisa mesora, ‘pero ami semper a haci’e asina,’ y e ora mester splik’e pakico e forma bieu ey ya no ta traha. Y p’esey mester bin cu alternativa cu ta proteha naturalesa pero cu tambe ta beneficia e piscado por ehempel.

Hiking ta un di e recreacionnan cu ta menos impactante y pa tal motibo mes, ACF ta urgi comunidad pa realmente bishita mondi regularmente, den tur trankilidad pa asina bira mas sensitivo cu naturalesa, compronde con interconecta tur cos ta y asina ta bin un aprecio pa balans. No bay cu musica, y goza di e zonidonan natural, di e biento, e olanan, e parhanan. Nos rangernan por yuda cu e caminatanan aki.”

Pero ACF ta urgi tur na Aruba pa puntra si “nos lo ta ok cu perde nos Shoco – parha endemico y simbolo nacional? E lo pasa den nos bida. Nos ta ok cu perde nos patrishi? E ta sosodiendo caba. Nos lo ta ok pa perde nos cascabel? E lo por sosode den 20 aňa, tanto e Shoco como Cascabel. Nan lo bira extincto si nos lo sigui cu ‘business as usual’. Realmente nos mester cuminza pensa riba responsabilidad. Berdad nos ta sobreviviendo, pero nos tin responsabilidad pa cuida nos medio ambiente, y nos matanan y fauna nativo, manera tabata haci’e antes. Y di su banda, naturalesa lo duna back. Unabes nos trece conscientisacion y responsabilisacion back den nos bida, e lo cambia tur cos.”