Dos asunto diferente a yama nos atencion e siman aki, mas tanto pa loke nan tin en comun. Ta trata di e decision final pa continua cu un posible implementacion di un sistema fiscal, basa riba e modelo di BTW (VAT), como reemplazo pa e actual sistema di BBO. E otro ta e situacion entorno e plantanan di purificacion di awa, cu no ta avanzando cu e diligencia apropia. Loke nan tin en comun ta anto e tardanza grandi den implementacion; den ambos caso ta trata di un proceso di varios decada, den cual tabata visto cu na algun momento lo mester a interveni pa nos por sigui avanza.

Den e caso di e impuesto BBO e asunto a cuminza mas di 20 aña pasa, tempo cu gobierno a tuma e decision pa adopta un sistema di caracter acumulativo, a pesar cu na e momento ey tabatin stakeholder cu a conseha pa introduci un BTW, cu no ta duna e problema di acumulacion di impuesto riba impuesto paga den e ‘link’ economico anterior, pasobra e BBO no conoce restitucion di impuesto paga caba. Pero gobierno di e tempo ey a insisti cu e mester ta un BBO, como cu esey lo tabata mas facil pa maneha. Pa ta obhetivo, esey ta funciona tambe, basta gobernante mantene un porcentahe abao y no cay den tentacion y keda hisa e tarifa. Enfin, e 3% inicial a bira 6 pa despues yega na 7%. Durante e casi 20 aña despues di introduccion di BBO a keda e conseho, acompaña pa presion manera den e acuerdonan di e Landspakket despues di e crisis di Covid, pa cambia pa un BTW. Desde 2020 anto e meta, supuestamente conhunto, tabata un BTW cu tarifa di 12,5%. Loke a logra te awor ta e fase di introduccion di restitucion den e BBO cu ta paga na frontera. ‘So far, so good’?

Nos no sa sigur, pa un motibo importante: implementacion exitoso ta depende grandemente di e eficacia di e sistema administrativo fiscal. Con ta para cu esey anto? Atrobe, nos no sa pasobra gobierno(nan) den 40 aña nunca tabata transparente den e tipo di asunto aki. Den e reportahe di e Landspakket inicialmente tabatin e introduccion di BTW señala como meta, pero den e ultimo versionnan esey no ta e caso mas, tambe pa via di cambio den e set up di e reportahe. Sin embargo, aparentemente e deseo di mira un BTW realiza no a desaparece for di mesa di negociacion; tampoco di banda di IMF, cu den su ultimo evaluacion di 2025 atrobe a menciona introduccion di un BTW pa para e efectonan negativo di e BBO: “The current turnover tax creates a cascading effect, distorting relative prices and investment decisions, and contributing to price increases. Introducing a broad-based VAT to replace the current indirect tax system will enhance efficiency and revenue generation.” Cu e investigacion di IMF anuncia awor, esey por resulta den e parti crucial aki di reforma fiscal, aunke tin otro alternativa pa simplifica e sistema di impuesto cu merece un analisis critico.

Planta di purificacion: ‘gebed zonder end’

E otro tema cu ta riba mesa regularmente, unda ainda no por mira un inicio di e obranan mes cu mester tuma lugar, ta e inversion grandi cu mester tuma lugar den renobacion y ampliacion di e plantanan di purificacion. Esaki no ta un problema cu a surgi recientemente; pa hopi aña caba tabata visto cu nan capacidad tabata insuficiente y tabata requeri accion urgente. Sin embargo, pa añas no tabata mira mucho mas cu e iritacion gubernamental riba critica for di comunidad, principalmente pa motibo di e mal holor cu e instalacionnan tabata manda den aire. Casonan den corte di empresa damnifica tampoco a yuda pa mira mas diligencia den e asunto. Na aña 2024 a yega na institucion di e empresa AWSS, cu lo mester a pone ‘manos a la obra’, independiente di e color di e gabinete cu a pone su hendenan den directiva di e empresa. Nos ta awor na 2026, y kico ta sucediendo? Y nos no ta puntra esaki pasobra ta desea di apoya critica opositor, pasobra nan tambe ta carga responsabilidad pa tardanza den pasado reciente. Pero tin un punto particular den e critica recien publica di e lider opositor, cu a capta nos atencion. Esey ta e aparente cambio di plan, cu ta encera redireccion di un parti di e fluho di awa pa e otro planta na Parkietenbos. Esey segun su opinion ta un novedad innecesario, envez di simplemente ehecuta loke tin proyecta na Bubali mas pronto posible. Cu e obranan na Bubali no mag tarda mas bao di ningun circunstancia, mester ta mas cu claro.

Pero, un pregunta: awor no mas gobierno ta haya sa cu no por expande e capacidad na Bubali di tal forma, cu esaki por keda atende henter e area actual, cu ta inclui gran parti di aglomeracion di Playa tambe? Den e investigacion cu mester a haci pa yega na un plan pa e proximo 20-30 aña, no a contempla e posibilidad cu no por expande e proyecto na Bubali infinitamente, y cu mester a mira alternativa pa ubica capacidad extra? E pregunta, cu ohala un parlamentario, di cualkier partido, por haci na e ministro actualmente responsable, por contesta cu un simple si of no.

Pero tin algo mas: pakico tanto problema cu haya capital pa inverti? Nos no tabatin un institucion cu yama Aruba Investment Bank? Pakico tur e malabarismo financiero di ultimo añanan, pasobra busca financiamento tambe aparentemente mester tin color politico?