E conseho di Raad van Advies (RvA) tocante e propuesta di ley di Reino pa supervision financiero y e ley local acompañante a toca un punto cu ta parce di importancia. Tin aspecto cu segun opinion di e consehero constitucional no ta cuadra cu e autonomia cu parlamento di Aruba tin den propone y aproba ley local, tambe den asunto financiero. Pero, ki peso e conclusion aki tin? No solamente pa loke ta posibilidad di remedia e asunto ainda, pero tambe pa e origen di e tipo di contradiccion aki, cu ta haya atencion – parcial -den e conseho menciona.
E problema cu RvA ta detecta ta den articulo 38 di e propuesta di ley di Reino cu, den forma sintetiza, ta bisa cu gobierno di Aruba no ta presenta un propuesta di cambio o terminacion di e ley local (encuanto garantia pa finanzas publico sostenible), o no ta concreta vigencia di un ley (di iniciativa) sin previo aprobacion di Conseho di Ministro di Reino. RvA ta opone tal condicion, cu ta impone riba Aruba, pasobra e no ta cuadra cu e autonomia cu ta formula den Constitucion di Aruba pa loke ta e manera con ta yega na legislacion. Nos no ta bay den un debate aki cu e Conseho tocante nan opinion, pero ta acerca e asunto di un otro angulo, pa cuminza cu un pregunta: Pakico nos ta topa cu e tipo di contradiccion aki? Kico ta e trasfondo di e fenomeno, pasobra esaki no ta promer biaha.
Loke e conseho di RvA no ta trata, den tur su dimension, ta e problema di hinca asunto legal di nivel di Reino, den legislacion legal. Esaki ta hiba nos back na e situacion di 2015, tempo cu e mesun RvA a duna conseho riba e promer ley local di supervision financiero (LAft). RvA no tabata di acuerdo cu e hecho cu a hinca facultad di nivel di Reino den un ley local. E ley tabata y te awe ta otorga poder di supervision na Conseho di Ministro di Reino, riba conseho di e Colegio di Supervision (CAft). No ta pornada cu e ley di supervision di e otro islanan (Sint-Maarten y Corsou) ta un ley di Reino.
E tempo ey no a honra opinion di RvA, pasobra e acuerdo – politico – entre gobierno di Aruba y Hulanda tabata pa hinca e contenido di e ley di Reino den un ley local, como forma di ‘scapa cara’ pa e gabinete di e tempo ey. E unico alternativa – corecto – tabata forza Aruba acepta un ley di Reino y esey na e momento ey tabata un ‘gepasseerd station’. Ademas, Hulanda probablemente lo mester a introduci e ley via un Decreto Real, pasobra lo no tabatin ‘consenso’ pa por aplica articulo 38, inciso 2 di Statuut, cu ta regla esaki.
E siguiente problema cu a presenta cu e facultadnan di Reino hinca den un ley local a presenta algun aña despues. E punto vulnerable di e ley, mira for di Hulanda, tabata cu Staten di Aruba, segun proposicion di gobierno o iniciativa parlamentario, por cambia e ley unilateralmente sin cu e otro partner, Hulanda, lo tin algo di bisa. Esey a sucede na 2019, tempo cu dos parlamentario di e fraccion socialdemocrata a logra pasa un cambio di ley cu a elimina gobierno di Reino como supervisor den e ley.
Kico a sucede seguidamente? Comunicacion entre gobierno Hulandes y gobierno di Aruba a resulta den desaparicion di e (cambio di) ley aproba, contal cu nunca el a yega na vigor pasobra muy probablemente nunca el a yega na despacho di Gobernador… E sucedido a mustra cu finalmente no ta asina facil pa aproba y efectua vigencia di ley, si na nivel di Reino no tin aprobacion, no den e tipo di asunto aki en todo caso.
E diferencia di opinion encuanto entre gobierno di Aruba y Hulanda a continua y a bira mas fuerte na momento cu mester a bin un acuerdo nobo, cu tur e sucesonan di e crisis di pandemia como background. Finalmente, na 2024 ta yega na un acuerdo na nivel di gobernacion, cu basicamente tabata encera e modelo ‘hibrido’, cu un ley di Reino y un ley local. Sin embargo, loke tambe tabata hunga un papel fuerte, di banda Hulandes, tabata e temor cu atrobe di algun manera parlamento di Aruba ta haya e posibilidad pa haci cambio unilateral na e acuerdo general a traves di cambio di e ley local.
Esaki ta loke a trece nos na e siguiente intento pa logra ‘duna un circulo cuatro skina’… Como ‘stok achter de deur’ e articulo 38 menciona, di e propuesta no di Statuut, ta prohibi gobierno y/o parlamento di Aruba pa haci cambio riba cual no tin acuerdo previo. Finalmente, RvA ta conseha pa anula e articulo 38 for di e actual propuesta di ley di Reino, ya cu manera menciona e no ta cuadra cu loke nos Constitucion ta bisa encuanto e proceso di ley local. Nos ta duda si e conseho aki lo haya apoyo, sigur no di banda Hulandes.
No cu e articulo aki ta haci tanto diferencia den e totalidad, cu ta hiba e structura y contenido na un ley di Reino, unda e mester tabata na promer lugar. Hustamente pa evita e tipo di anomalia aki, di facultad di Reino o di un pais hinca den e legislacion robez. Ademas, manera nos a yega di opina den pasado reciente, ley di Reino o ley local, e supervision imponi casi 11 aña pasa lo t’ey te dia nos tin nos finanzas na orden.



