Nos ta drentando un epoca marca pa varios crisis internacional cu ta menaza nos economia y prosperidad.Nos ta recuperando bon di e ultimo crisis grandi (Covid-19) pero tin diferente reto na caminda cu ta limita nos posibilidad pa crea reserva pa futuro shock economico. No tin anto ningun manera pa reduci nos debe nacional te un nivel aceptable y na mes momento yega na reserva pa tempo malo cu por bin despues? Y mientras tanto tambe realiza e inversionnan a largo plazo cu ta necesario? Varios pregunta cu awor no ta haya discusion, mucho menos solucion.Nos mester pensa anto riba otro forma di inversion publico?
Laga nos cuminza cu e situacion actual y alavez mirando dilanti e proximo 20 aña. Nos debe publico lo por keda reduci te na un nivel aceptable, di bao di 40% di GDP. Mientras tanto, si no bin ningun cambio drastico, nos lo mester siña biba cu un presupuesto gubernamental cu no ta mustra un surplus grandi; di e banda ey lo no tin manera pa crea fondo di reserva. Den ultimo añanan e reservanan di tanto SVB como AZV por a mira un aumento ainda, pero esey no lo ta e caso den futuro. Enbehecimento di nos poblacion lo percura pa mas gasto di pension loke lo reduci e reservanan menciona. Y por anticipa aumento fuerte di gasto medico, cu un porcion mas grandi di poblacion di edad avanza. Con ta resolve e problemanan ey nos ta laga pa otro dia. Di tur manera, e situacion di un gobernacion cu por solamente cumpli cu su actual compromisonan financiero ta laga un pregunta grandi sin contesta: Kico ta e inversionnan grandi cu den proximo añanan lo mester haci? Esaki den dos sentido: uno pa mantene e actual nivel di infrastructura y servicio publico; dos, mehora infrastructura drasticamente unda esaki ta necesario. Y e pregunta cu lo sigui automaticamente si kier atende e anterior pregunta: con yega na fondo pa tur esaki? Pa ilustra esaki un poco mas, contempla e situacion ora nos yega na un nivel aceptable di debe publico. Laga nos tuma un ehemplo den futuro proximo. Supone cu na 2030 nos tin un GDP di Afl. 9 biyon, loke ta mas cu ta proyecta actualmente. Y supone tambe cu nos pago anual di interes lo a baha di e actual Afl. 300 miyon na Afl. 250 miyon. Bon trabao, pero keto bay un peso grandi cu por bira mas pisa cu cualkier calamidad pa cual lo fia mas placa atrobe.
Fondo di reserva nacional?
Awor, cu e presion normal di aumento di gasto gubernamental y casi sin capacidad pa reserva, cu no ta pa cancela debe existente, con gobierno ta bay yega na fondo pa e obranan grandi cu a bira necesario?Den un anterior Editorial nos a mustra caba riba e necesidad di corta den gasto di e aparato gubernamental, pasobra no tin otro alternativa. Y ainda ta keda e pregunta: y e gastonan di inversion extra pa futuro? Tin alternativa? Pa casualidad recientemente gobierno federal di Canada a lanza un plan di reserva nacional cu por ta interesante pa nos tambe. E plan di Canada, yama Canada Strong Fund, ta cuminza cu un capital di $25 biyon, destina na inversion nacional, hunto cu capital priva, den energia, agricultura, mineral critico y infrastructura. Pero kico ta e diferencia grandi cu fondo di reserva crea te awor? Cu e ciudadano individual por participa den e fondo aki, aportando na e capital disponible. Esaki a lo largo por resulta den beneficio pa e individuo, segun economia bira mas fuerte cu e inversionnan haci.Naturalmente tin un cantidad di detaye cu no ta conoci ainda, pero lo por trata eseynan segun nan bira conoci. Pero un bentaha grandi ta conoci desde inicio: un fondo publico, cu mester duna cuenta abierta y publicamente na henter comunidad, hustamente pasobracomunidad, a base individual, ta interesado envolvi directamente. Kico esaki lo causa na nivel di nos economia y comunidad? Dos aspecto importante aki. Uno, e disponibilidad di capital extra pa e proyectonan dificil di financia. Kico esey(nan) ta? Pensa por ehemplo riba e inversion inmenso necesario parehabilita San Nicolas. No ta trata di busca inversion stranhero pa e tereno di refineria y ‘gaña lubida’ e capital grandi cu mester pa rehabilita e ciudad mes, unda pueblo ta biba. Nos ta papiando aki di centenares di miyon na mehoracion di infrastructura y construccion y rehabilitacion di vivienda. Esaki ta e parti cu nos politiconan, den gran mayoria, ta lubida mientras nan ta kere di por tene hende contento cu tal o cual proyecto parcial, cu no ta logra tapa e asuntonan fundamental aki cu tin decadas sin atencion.
E otro aspecto importante di un fondo di reserva asina ta e contribucion na transparencia den maneho di placa publico. Pa demasiado tempo operacion financiero di gobernacion, tambe y sigur den e empresanan estatal, ta scondi tras di barera di secretismo, salvo algun caso faborable cu si ta publica nan cuenta anual. Nos no ta papiando aki di un relato anual cu ta conta loke kier conta pero no ta inclui e cuenta anual (jaarrekening). Pa demasiado tempo nos a custumbra cu entidad nacional cu ta dicidi pa nan mes kico ta transparencia y kico nan ta defini como ‘privilegio’kico pueblo por haya sa di nan operacion economico y financiero. Por ta cu nos gobernantenan mester custumbra cu e tipo di transparencia aki, cu na otro parti di mundo ta algo masha normal. Nos por avanza den esaki tambe…



