Conseho di Raad van State (RvS) encuanto e propuesta di ley HOFA ta riba mesa y ta duna claridad den e debate actual. E promer hecho clave ta cu e organo consultivo di gobierno Hulandes no tabatin obhecion cu lo obliga gobierno pa tuma e propuesta back pa revision. Loke si a haci ta varios observacion pa mehoracion/clarificacion, despues di cual e propuesta por bay pa parlamento Hulandes.

RvS a elabora tambe riba e punto cu na Aruba hopi hende tabata warda ansiosamente: si e propuesta, mas explicitamente articulo 38, lo ta limita autonomia di Aruba. En corto a contesta ta: si, e ta limita autonomia di Aruba, pero pa un periodo limita y por lo tanto permisible. RvS ta constata tambe cu ta trata di autonomia di e paisnan, algo regla den Statuut, loke ta exigi cierto reserva di parti di gobierno di Reino, percurando pa e limitacion pa gobierno y Staten di Aruba no ta mas severo cu loke ta estrictamente necesario pa ehecucion di e acuerdonan entre Aruba y Hulanda.

Sin embargo, RvS ta pone bon cla cu a scoge pa crea un construccion huridico riba dos pilar, siendo un di nan un ley di Reino, di consenso, a base di ariculo 38, inciso 2 di Statuut. “Cu e consensusrijkswet aki ta regla e materia na nivel di Reino. Un ley di Reino asina ta prevalece riba regulacion di e pais”. Aki RvS ta expresa cu tin un cierto orden herarquico den legislacion di Reino, unda ley di Reino ta prevalece riba legislacion local. RvS aki ta duna contesta tambe na e preocupacion di Raad van Advies di Aruba, cu e areglo proponi ta limita di cierto forma e facultad di gobierno y Staten di Aruba pa aproba y/o cambia e ordenanza local. RvS ta mira cierto reciprocidad den e forma cu a scoge: gobierno y Staten di Aruba no por cambia ley sin aprobacion di gobierno di Reino, pero gobierno di Reino tampoco por haci cambio den e ley di Reino sin aprobacion di Aruba. E structura cu a scoge conhuntamente ta implica cu ambos banda mester respeta loke a acorda y no haci cambio sin consulta. Esaki RvS ta haya un bon refleho di e responsabilidad conhunto pa loke ta e normanan di e cuota di debe (debe/GDP) y e ‘saldo primario’ den presupuesto. Importante ta e frase aki: “Intencion ta pa regla cu e aprobacion ta solamente requeri, asina leu cu ta trata di e cuantificacion antes menciona di e normanan.” Den nos propio interpretacion: articulo 38 no por ta un ‘carte blanche’ pa cualquier accion di gobierno di Reino, ni di gobierno y/o Staten di Aruba. RvS ta añadi: “Ademas e requisito proponi di aprobacion di e ordenanza ta limita den tempo te na e momento cu e ley di Reino ta caduca riba peticion di Aruba. RvS por lo tanto por hustifica e escogencia di Aruba y Hulanda pa regla den e ley di Reino cu cambio di e normanan den e ordenanza ta requeri aprobacion di conseho di ministro di Reino. Ta haci e recomendacion di clarifica articulo 38 den e sentido menciona.

Mester inclui debenan ‘PPP’

RvS ta comenta positivamente riba maneho financiero di Aruba te awor, den e sentido cu por constata cu e porcentahe compara cu GDP a baha caba te 61%. Pero di otro banda ta constata cu te ainda e debenan publico relaciona cu e serie di proyecto ‘PPP’ (public private partnership) no ta inclui ainda den e total di debe di Pais Aruba. Segun RvS esey tin dos causa: “Pa cuminza no tin un vista cla ainda cual entidadnan banda di Pais Aruba ta parti di e sector colectivo. IMF pa via di esaki mester a limita su conseho na Pais Aruba. Banda di esaki Aruba tin un cantidad di contract cera den cuadro di colaboracion publico-priva. E contractnan aki tin un componente di debe cu no ta procesa ainda den e cifranan di debe di Aruba.” Tambe RvS ta constata: “For di e splicacion tampoco por haya claridad di e tamaño calcula di e obligacionnan contractual aki ta den termino di punto di porciento di e cuoata di debe total.” Inclusion di e debenan aki por aumenta e debe total cu varios porciento. Por ehemplo, si e debe ta riba PPP ta Afl. 500 miyon ainda y GDP ta na algo mas di Afl.7.000 miyon (1% ta Afl. 70 miyon) anto mester añadi 6-7% na e porcentahe actual. Gobiernonan di antes di e intervencion na 2015 tabata core pa e responsabilidad di añadi e debenan aki.

Pero ban bolbe na e tema principal. RvS ta recomenda pa limita prohibicion pa cambia e ordenanza na Aruba sin aprobacion previo di gobierno di Reino, na e normanan di debe y presupuesto. Esey ta parce razonable pero ta laga e pregunta habri kico ta pasa si acaso cambia e ordenanza den otro sentido, cu tambe ta viola e acuerdonan cu gobierno Hulandes/di Reino? Den pasado tabatin incidente caba riba e tereno aki. Ta esey tabata e motibo tambe cu gobierno Hulandes a keda insisti riba inclusion di e punto aki den e ley di Reino. Ta di supone cu RvS no kier a toca e punto ey; e ta keda algo delicado y ademas, den practica gubernamental Hulandes esey tin su solucion: un tal ley di Aruba lo no bin na vigor nunca, pasobra lo falta un firma riba e decreto di introduccion. Esey ta loke no ta haya splicacion publico nunca, pero ta parti si di e structura di poder den Reino.