Recientemente por a tuma nota di bon noticia gubernamental: a entrega na Algemene Rekenkamer Aruba (ARA) e cuenta anual di Pais Aruba pa 2025. Pa hopi aña, practicamente desde institucion di Aruba como entidad autonomo den Reino, e asunto di cuenta anual retrasa, hasta varios aña tras di otro, tabata bolbe regularmente den noticia. Esaki cu e mensahe cu diferente gabinete tras di otro no tabata logra loke tur pais cu ta atende nan asunto di forma normal, lo mester percura pa cumpli. Mientras cu ta bon pa aprecia e noticia, ta bon pa tene na cuenta cu esaki no mester ta un hazaña excepcional, sino un asunto ‘normal’ cu tin ademas algun otro obligacion pa cumpli tambe. Por ehemplo, e cuentanan anual di e entidadnan liga na gobernacion, cu tambe mester duna cuenta, na gobierno y na ARA. Ta di aprecia cu por lesa den e conseho di CAft tocante e promer reportahe financiero di 2026, cu a cuminza inclui informacion di e entidadnan den cual Pais Aruba ta participa, incluyendo tambe nan cuenta anual. CAft ta constata cu ta importante “fortifica gobernanza, transparencia y maneho di riesgo pa limita posible riesgo di presupuesto.”
Di otro banda, por constata cu tin otro tereno unda cos no ta anda bon ainda. Por ehemplo, riba website di gobierno mes, bao di e capitulo di “Supervision Financiero”, por mira cu e ultimo documento publica ta e “Najaarsnota 2025”. Nada ainda di e reportahe di promer trimester di 2026, cu CAft a ricibi dia 15 di mei y a publica nan conseho dia 29 di mei ultimo. Tampoco nada di e ultimo reportahenan di 2025 cu lo mester tabat’ey. Fuera di e hecho cu aparentemente no tin debido atencion pa e tarea informativo na publico en general, e presentacion na CAft tabatin retraso; normalmente esaki lo mester tabata entrega na mitar di februari caba. Nos no conoce e motibo di e retraso, pero por ta cu esaki tin di haci cu e prioridad cu a duna na prepara e cuenta anual 2025 na tempo? Si esaki ta e caso, por conclui cu keto bay no tin e capacidad administrativo cu mester pa por cumpli cu tur tarea administrativo riba e tereno aki. Keto bay ta purba ‘haci milagro’ cu loke tin na personal?
A proposito, CAft tambe ta observa den e conseho referi cu ainda no tin un determinacion definitivo di e ‘sector colectivo’, loke ta haci cu ainda no tin un vista integral di e cuota di debe publico, compara cu GDP. De paso CAft ta mustra riba e riesgo di “inseguridad geopolitico” cu por menaza ingreso di turismo y por lo tanto tambe ingreso di impuesto y aumento di gasto di financiamento pa gobierno. Motibo pa gobierno tin un gara structural riba su gastonan y sigui fortifica e posicion financiero, pa por combati eventual desaroyo negativo mas den aña. Na e momento aki e panorama internacional ta cambiando den rumbo negativo atrobe, cu e situacion na Medio Oriente empeorando rapidamente, causando un biaha mas un alza den prijs di petroleo global pa via di e trafico den estrecho di Hormuz paraliza.
Otro aspecto pa tuma na cuenta ora mester contempla henter e trayecto di control y supervision financiero na cual e administracion gubernametal ta someti, ta e control di e cuentanan anual na ARA. Mientras ta di aprecia cu cuenta anual a bay pa ARA, con ta para cu nan avance den trata e diferente cuentanan anual cu nan tin nan dilanti? E ultimo rapport cu ARA ta presenta riba nan propio website ta di aña 2020. Pregunta: ARA tin suficiente recurso humano pa maneha e tareanan debidamente? O mester anticipa cu pa un cierto periodo e retraso ta move pa e siguiente etapa? Y cu e consecuencia cu ainda no por conta cu cuenta anual, no solamente entrega na ARA na tempo, sino tambe disponible na Staten. Mester por tuma esaki na consideracion hunto cu e presupuesto di e siguiente aña y e reportahe durante e aña coriente, pa por compara e berdadero situacion financiero. Ainda nos no a yega ey, pero no p’esey ta bay menosprecia loke a logra te awor.
Financia un KIA nobo?
Un di e temanan den e debate politico actual ta e situacion di nos prison, KIA. Nos no ta trata aki tur aspecto, pero ta enfoca aki riba e banda financiero. Varios aña pasa a yega na e conclusion cu nos mester un prison nobo. Nos no ta bay discuti esey; ban supone cu e ta algo inevitable. Pregunta anto: con ta pag’e? Na 2019 tabatin plan pa construccion di un prison nobo cu a keda pega, entre otro pasobra e situacion financiero di gobierno no tabata permiti esey. A contempla construccion via e formula di ‘PPP’ (Public Private Partnership), unda e constructor ta pre-financia tur cos y gobierno den curso di algun decada ta paga capital, interes y mantencion. Esaki no tabata posible, pasobra e debenan acumula via PPP no a permiti mas debe asina. Acaso awor si un proyecto PPP ta posible? Nos debe a baha te na 61% di GDP, pero no a yega na e porcentahe desea ainda di bao di 50%. Y un vistazo riba e reportahe gubernamental ta mustra cu sigur te 2030 e gasto di e actual proyectonan ‘PPP’ ta alrededor di Afl. 100 miyon pa aña. Mester considera financia esaki cu surplus disponible pa inversion? Nos ta 7 aña mas leu y no ta scucha ni mira un plan concreto pa realiza esaki. Y si no por, bisa esey anto…



