Den e edicion aki di nos column tocante nos idioma Papiamento, nos ta bolbe na un tema cu nos a trata anteriormente caba, pero unda nos ta mira e regalanan – no skirbi – aplica eroneamente. Ta trata di e concepto di tempo, cu den e idiomanan di referencia ta simple y facil, pero pa algun motibo nos mester a complica cos na Papiamento. Ta trata di loke na Spaño ta ‘cuándo’ (o cuando), na Hulandes ‘wanneer’ y na Ingles ‘when’. Cerca nos e palabra corecto ta depende di … tempo, pero con? “Esey ta depende,” bo por bisa pero ainda bo no sa nada. ‘Cuándo’ (o cuando) cerca nos por ta ‘tempo’, ‘dia’, of ‘ora’, dependiendo di e situacion. Nos antepasadonan no por a haci e cos aki mas facil pa nos? Ban cuminza splica. En principio e aplicacion di ‘tempo’, ‘dia’ y ‘ora’ ta depende con leu den pasado algo ta, aunke esey no ta cubri henter e asunto, motibo pa move pa algun ehemplo pa logra esaki. Si algo a sucede bastante tempo pasa caba, por ta corecto pa usa ‘tempo’. Den un frase: “Tempo mi a nace, mi welo a fayece caba, mi no a yega na conoc’e.” Esaki ta significa cu tur loke a pasa cierto tempo den pasado, automaticamente ta implica usa ‘tempo’? No, pasobra si nos ta contando un storia, cu ta situa den pasado, nos por cuminza cu usa ‘tempo’ manera den e frase anterior, pero ora nos ta sigui conta, nos ta cambia pa ‘ora’ manera cu nos ta papiando di actualidad. Un ehemplo: “Tempo e tabata hoben, e tabata gusta bebe y sigui core auto manera nada no a pasa. Pero un biaha si cos a bay for di man; ‘ora’ el a sali burachi di un bar, el a garna su auto, perde su rijbewijs y bay cera ademas.” Por bisa anto cu na momento cu nos ta ‘den e storia’ o relato cu a tuma lugar den pasado, e ‘tempo’ ta desaparece di vista y ta pasa pa ‘ora’.

Awor e uso di ‘dia’, cu ta algo mas complica ainda. Hopi biaha nos ta usa ‘dia’ den un frase cu ta indica algo condicional, tin ora den sentido negativo. Un ehemplo: “Bon, si bo no sa ainda si bo ta cla pa e asunto aki, lagami sa anto ki dia bo ta asina leu.” Den cierto caso nos ta usa ‘tempo’ tambe, por ehemplo pa expresa nos duda si algo lo sucede por lo pronto. Ehemplo: “El a bisa cu e ta trahando riba e cos ey, pero Dios sa pa ki ‘tempo’ e ta keda cla.” Si ta algo unda e duda ta menos o e asunto por ta cla dentro di un tempo mas cortico, por usa ‘dia’ tambe. Ehemplo: “Mi a puntr’e ki ‘dia’ e auto por keda cla. El a bisa otromañan, y m’a puntr’e ki ‘ora’ anto.” Aki e uso di ‘dia’ of ‘ora’ ta claramente relaciona na e lapso di tempo real.

Awor, kico ta e erornan cu nos sa mira? Mas tanto den e uso di ‘ora’ den pasado unda ‘tempo’lo tabata e forma corecto. Por ehemplo: “Ora a introduci e ley aki binti aña pasa, nan a lubida di inclui sancion fuerte pa incumplimento.” Aki e frase corecto mester ta: “Tempo cu a introduci e ley…”

Pa termina, algun palabra cu ta pertenece na e mesun tipo di artefacto, cu ta ilustra e variedad grandi cu nos tin den nan origen. Tuma algo simple manera cosnan cu no ta usa den cas, manera un ‘preke’ (prèkè), cu muy probablemente ta di origen Hulandes: ‘prikker’. E ironia ta cu na Hulandes mes ‘prikker’ awor tin un cantidad di uso, menos esun cu e tin na Papiamento. Na Hulandes por ehemplo un ‘cocktail prikker’ ta un ‘palito’ of ‘cocktail stick’, o den cierto caso un ‘tooth pick’. Un ‘feneta’ por ta parce di origen Spaño: ‘alfiler’, pero talvez mas probable di Portugues: ‘alfinete’? Nos research historico ta mustra cu ‘alfinete’ tabata den uso Spaño tambe, pero den un pasado basta distante. Nos no por bisa cu certeza anto ki tempo y di ki banda el a drenta nos vocabulario.