Den e tres parti anterior di nos serie, Bon Dia Aruba a sigui diferente aspecto cu ta duna forma na industria di turismo na Aruba. Prome tabata cuanto turista ta yega. Despues acomodacion: unda nan tur ta keda, y con hopi capacidad Aruba ta crea pa nan. Siman pasa, nos a mira kico ta pasa unabes turista ta sali di nan hotel, condominio of vacation rental – restaurant, tour, watersport, vehiculo di huur y otro actividadnan cu ta forma economia di turismo. Pero awo tin otro pregunta.
Ora casi dos miyon bishitante ta move den un isla cu poblacion residente di tiki mas di 100.000 persona, ken por sigura cu tur hende ta comporta nan mes?
Cada bes mas, Aruba ta papia tocante atrae un bishitante di balor halto cu impacto abao, ‘High Value-Low Impact’. Usualmente e discusion tocante “high value” ta enfoca riba gasto. Aruba kier bishitante cu ta contribui mas na economia sin rekeri crecemento continuo den e cantidad di bishitante.
Pero e otro mita di e strategia aki tambe merece atencion: kico“low impact” ta nifica?
Presuntamente, e bishitante cu Aruba kier no ta simplemente un persona cu entrada halto. Tambe ta un persona cu ta respeta naturalesa di e isla, ta cumpli cu su leynan, ta trata residentenan cu respet y ta compronde cu beach, caminda y areanan natural ta espacionan comparti.
Atrae bishitantenan asina ta un cos. Sigura cu nan sa kico Aruba ta spera di nan ta algo otro.
“E turista no sa”
Ora cu Bon Dia Aruba a combersa cu presidente di CEO di AHATA, Tisa LaSorte pa e serie aki, LaSorte ripitidamente a bay back na un punto simpel: no por spera turista pa automaticamente sa kico ta e reglanan di Aruba. El a duna como ehempel e-step ofreci den area turistico. Un bishitante ta mira un e-step riba stupi, y un app cu ta permitie pa huur e. For di perspectiva di e turista, tin tiki motibo pa sospecha cu su uso por ta prohibi.
“E turista no sa. E turista no sa cu e e-steps cu ta eybao ta ilegal, e ta djis wak e e-step para eybao riba sidewalk, anto e tin un app cu e por usa. Esey e sa. E no sa miho.”
Su conclusion ta pasa un parti di e responsabilidad for di e turista pa Aruba mes: “Ta anos por controla pa e cosnan ey no ta existi of cu nan ta bon regula.”
E mesun pregunta ta conta pa otro actividadnan. Si un turista huur un UTV, ken ta splica unda por of no por core cune? Si un excursion drenta un area natural sensitivo, e bishitante mester sa si e ruta ta permiti? Si ta bende un actividad di watersport abiertamente riba beach, pakico un turista lo asumi cu tin algo tocante e operacion cu no ta cumpli cu regla?
Aki ta unda negoshi y tour guide ta bira parti di aplicacion di ley, den e sentido mas amplio.
LaSorte a punta specificamente na casonan unda ta critica turista pa hiba un UTV unda no mester bay. Pero su pregunta tabata, unda e tour guide? A splica e reglanan? E tambe a reconoce cu por tin situacionnan unda tour guide ta permiti comportamento pasobra nan kier satisface e cliente pa gana un tip.
Comportamento di turismo no ta controla pa polis so. E ta cuminsa hopi prome, cu e informacion cu Aruba ta duna, e actividadnan cu negoshinan ta bende, y e comportamento cu operador y tour guide ta permiti.
Regla no ta mescos cu aplicacion
Eventualmente, sinembargo, informacion y cumplimento boluntario ta yega su limite. Un hende mester aplica regla.
LaSorte a haci un distincion importante durante nos combersacion tocante regulacion, ley y aplicacion. “Falta regulacion, falta ley, falta control,” el a bisa.
Algun actividad turistico ainda mester miho regulacion, mientras den otro caso, ya tin regla ta existi pero no tin suficiente control. LaSorte a menciona UTV y watersport entre e areanan unda AHATA a haci yamado pa mas regulacion y aplicacion.
Watersport ta un ehempel particularmente util. Despues di un accidente fatal cu watersport, un comite a desaroya recomendacion cu meta pa mehora seguridad. Pero, LaSorte ta argumenta, regulacion no mester bira un prioridad te despues cu algo bay robes. Mester tuma decision na momento cu circunstancia ta trankil, en bes di bao presion emocional despues di otro accidente.
Pero tin otro complicacion: un maneho of regla no ta necesariamente como un ley cu polis por aplica. Por tin maneho, of regla, “pero si polis ta bisa ‘pero ami por solamente controla ley’, anto con bo ta yega e ora na e ley pa nan por haci e control?”
Esaki ta un distincion importante. Gobierno por anuncia un maneho, pero polis mester un base legal adecua pa tuma accion. Y hasta si tin e base legal… tin suficiente hende pa aplica ley?
Bo por cumpra boto, pero mester tin hende pa oper’e
LaSorte a bisa cu AHATA lo kier mira patruya regular di polis na lama den areanan unda actividad di watersport ta tuma lugar. El a recorda su tempo como presidente di Security Foundation y esfuersonan e tempo aya pa cumpra ekipo pa Polis Maritimo.
“Bo por cumpra boto, bo por duna nan ekipo, pero si nan no tin hende pa sali… tin [problema] tambe si polis tin suficiente hende pa haci nan trabao.”
Bo por cumpra un boto, bo por duna ekipo, pero toch mester tin un persona pa haci e trabao. E observacion aki ta conecta aplicacion di ley den turismo cu un problema hopi mas grandi cu Cuerpo Policial di Aruba ta enfrenta.
Alto Comisario di Polis, Ramon Arnhem a papia ripitidamente den añanan recien tocante escasez di personal den Cuerpo Policial (KPA). Na 2025, Arnhem a bisa cu e escasez ta nifica cu polis no por haci otro cu concentra principalmente riba nan tareanan principal, incluyendo asistencia di emergencia y combati crimen. Agentenan tabata traha dobel shift, mientras e capacidad disponible mester bay dirigi na debernan esencial.
E problema aki no a desaparece.
Na juni 2026, memey di preocupacion tocante cantidad di personal den Landsrecherche, Alto Comisario Arnhem a enfatisa cu e escasez ta un problema mas amplio cu un solo departamento. Diferente parti di Cuerpo Policial ta enfrenta escasez di personal, loke ta nifica cu simplemente move personal di un unidad pa oro no ta resolve e escasez.
Durante e di 40 aniversario di KPA e aña aki, minister di Husticia, Arthur Dowers tambe a reconoce e presion. Segun comunicado di gobierno, Aruba awo tin menos polis cu aproximadamente dies aña atras, mientras trabao di polis a bira mas exigente y compleho. Gobierno a anuncia esfuersonan nobo di reclutamento.
Esaki ta importante relaciona cu turismo, pasobra e mesun Cuerpo Policial mester responde na hopi exigencia den competencia cu otro. Un crimen serio of emergencia naturalmente tin prioridad, compara cu check si un hende ta kibrando un regla na beach. Recurso di polis tambe ta necesario pa trafico, bida nocturno, accidente, investigacion, orden publico y e necesidadnan ordinario di seguridad di e poblacion residente di Aruba. Turismo ta añadi un capa mas.
Capacidad di aplicacion di ley tambe ta infrastructura
Pa decadas, Aruba a inverti hopi den infrastructura necesario pa crece turismo. A construi camber di hotel, expande aeropuerto y capacidad di aerolinea, a construi caminda, restaurant, negoshi, excursion y atraccion rond di economia creciente di turismo. Pero capacidad di aplicacion di ley tambe ta infrastructura.
Mas bishitante no ta rekeri solamente mas camber di hotel y mas mesa den restaurant. Mas hende ta move rond tambe ta crea demanda adicional pa maneho di trafico, servicio di emergencia, supervision na beach, seguridad maritimo, maneho di naturalesa, inspeccion y polis.
Esey no ta nifica cu turista ta responsable pa escasez di personal di KPA, ni cu tur problema di aplicacion ta pa motibo di escasez di polis.
Algun problema ta cuminsa cu falta di claridad den regulacion, otro ta legislacion cu a keda atras pa actividadnan nobo. Otro ta rekeri accion di inspectornan of departamento di gobierno en bes di polis. Negoshi mes tambe tin responsabilidad.
Pero unabes Aruba establece un regla, mester tin un hende cu ta aplik’e.
Esaki ta bira specialmente importante si Aruba kier bay di crecemento continuo pa turismo high value- low impact. No por crea un bishitante low-impact mediante mercadeo so.
Aruba mester dicidi ki comportamento ta spera, comunica e expectativanan aki claramente, haci negoshinan responsable pa opera dentro di ley, sigura cu maneho tin un base legal adecua, y mantene suficiente capacidad di aplicacion di ley ora hende ta ignora regla.
E turista tambe tin responsabilidad. Bishitante ta keda responsable pa nan comportamento y no por djis ignora regla comunica claramente. Pero Aruba ta controla e ambiente den cual ta haci e escogencianan aki. Manera LaSorte a bisa ora di papia tocante actividad ilegal of mal regula, e turista hopi biaha djis no sa.
Esaki ta laga nos cu un conclusion incomodo, pero necesario: Aruba no por invita mas y mas hende bin e isla, crea mas actividad pa nan, y djey trata capacidad di aplicacion di ley como algo secundario. Controla turismo no ta djis controla con hopi hende ta yega, sino tambe tin suficiente capacidad pa maneha nan ora nan t’ey.
Den e ultimo capitulo di nos serie otro siman, nos ta bay mira pa futuro. Si Aruba kier un cambio den e manera con nos ta maneha turismo, kico mester haci?



