Prinses Beatrix, ken tabata Reina di Reino Hulandes for di 1980 te 2013, a pone duda den priva riba Aruba su lucha pa Status Aparte y a pensa ki dia Betico Croes, e politico cu a lidera e lucha aki, lo hala un banda como un forsa politico. Esaki ta un di e descubrimentonan mas impactante den un estudio nobo di Oranje-Nassau su historia colonial, cual a haci publico dia 2 di october y ya caba a provoca reaccion na Aruba pa exigi contesta for di gobierno Hulandes.
E notanan aki no ta un leak. Nan ta revela den un estudio independiente di 3 aña cu Rey Willem-Alexander mes a comisiona na december di 2022, pidiendo expertonan den historia examina su famia su rol den historia colonial di Hulanda. Alrededor di 60 investigacion, lidera pa experto Gert Oostindie di Leiden University, a ehecuta e trabao. E resultado, parti den 5 buki, a keda formalmente entrega na Rey diabierna dia 2 di october. Un di e bukinan aki ta Oostindie su “Oranje en de koloniën, 1600-2025.”
Pa skirbi e capitulo tocante Beatrix, titula “Beatrix, koningin van postkoloniaal Nederland,” Oostindie a ricibi acceso poco comun na e archivo secreto di Rey su gabinete, cual tin e ex Reina su notanan personal. Historisch Nieuwsblad, un revista di historia Hulandes, a yama tiki comun cu e famia real a permiti un investigador cita directamente for di e material aki.
Segun Oostindie, e archivo ta contene centenares di record di combersacion cu ministernan Hulandes, gobernadornan y prome ministernan di Caribe – algun skirbi personalmente pa Beatrix, cu su propio comentarionan agrega.
Kico e notanan ta bisa di Aruba
E notanan ta mustra cu na juni di 1982, mientras Den Haag tabata pushando e islanan den Caribe Hulandes den direccion di independencia eventual, Beatrix a skirbi: “onafhankelijkheid = middel ≠ doel – als het niet past > andere vorm zoeken.” Algun luna despues, el a cuestiona kico e minister Hulandes pa Asuntonan di Antias tabata kier realmente, puntrando den su notanan: “forsa independencia riba nan?”
Su comentarionan mas feurte tabata reserva pa Aruba su propio empuhe pa separa for di Antias Hulandes. Den un nota di poco prome cu 1983, el a skirbi: “Waarom moet Betico zoveel schade doen – daarop ingaan? Tijd winnen! Hij zal eens wegvallen. Dat afwachten.”
Mester ta consciente cu no ta keda cla for di e nota mes exactamente kico Beatrix tabata kiermen cu “wegvallen.” Medionan tambe ta aclaria cu no tin base pa lesa of compronde esaki como un referencia na e fayecimento di Betico; den contexto, e ta trata su rol como e lider politico dominante di Aruba e tempo ey. Oostindie ta skirbi cu Beatrix a yama e lucha pa Status Aparte “fataal” y cu, segun su lamento, Aruba a “obliga” e acuerdo na 1983.
Status Aparte – e status constitucional separa cu a laga Aruba sali for di Antias Hulandes como su propio pais dentro di Reino – a keda acepta na un conferencia cu a tuma luga na maart na aña 1983 y a drenta na vigor dia 1 di januari na 1986. Betico Croes, ken ta considera e arkitecto di e logro aki na Aruba, no a mira e logro aki den su totalidad: el a keda severamente herida den un accident y a fayece.
Importante ta, cu Oostindie su investigacion tambe ta mustra cu Beatrix no ta simplemente tumando parti pa Den Haag contra Aruba. E tabata, segun e estudio, convenci cu Hulanda no mester obliga independencia riba e islanan contra nan boluntad – y Oostindie ta conclui cu algun biaha el a test e limite di kico su posicion constitucional como un hefe no-politico di estado tabata permiti, mientras su opinionnan priva nunca a resulta den politica oficial di gobierno, mirando cu ministernan Hulandes ta carga responsabilidad pa e monarca su actonan y declaracionnan.
Reaccion di Aruba
E nota di “wegvallen” ya caba a yega parlamento di Aruba. Dia 7 di october, fraccion MEP a formalmente pidi gobierno Hulandes, via Aruba su propio gobierno, kico mas tin den e archivonan Hulandes tocante e nota y si oficialnan Hulandes e tempo ey a genera scenario concreto of plannan di politica involucrando kita Croes como un factor politico. MEP tambe kier sa cua minister of oficialnan Hulandes tabata sa tocante e nota su contenido, y si mas documento of corespondencia no revela ta existi.
Lider di partido MEP Evelyn Wever-Croes – sobrina di Betico Croes – a comenta cu e publicacion aki a habri heridanan bieu di Aruba. Segun su persona, for di hopi tempo caba tin e sentimento cu Hulanda a stroba Aruba y Betico Croes den e lucha pa Status Aparte. “E nota personal aki no ta un confirmacion di esey. Pero si e ta lanta preguntanan cu ta rekeri clarificacion,” Wever-Croes a comenta.
MEP ta enfatisa cu e intencion no ta di specula tocante kico Beatrix tabata kiermen, pero si cu Aruba tin e derecho di haya claridad tocante kico oficialnan Hulandes tabata sa y kico a papia den e tempo ey.
Glenbert Croes, yiu di Betico Croes, a haci un serie di publicacion riba Facebook, reaccionando tambe na e reportahenan reciente tocante e notanan di awo Prinses Beatrix. Entre su publicacionnan, cual ta inclui un serie di potret di Betico Croes y su accidente cu e palabra “Wegvallen” edita riba dje, por haya tambe e definicion di e palabra unda ta bisa cu wegvallen ta nifica cu algo of un persona ta disparce, cay afo of no ta disponibel mas repentinamente. Tambe, el a haci un publicacion unda e ta declara cu e “no tin duda cu tabatin un agenda y un plan pa deshaci di Betico Croes, tanto politicamente como fisicamente.”
Entre su comentarionan, varios usuario a expresa nan propio duda tocante e fayecimento di Betico Croes, cu un usuario bisando “Semper mi a ta pensa ,, cu un otro Auto a Pusha Betico su Auto Riba e palo di Luz ,, pero e Auto a wordo Hiba lihe Pa kita ,, y Sconde tur Evidencia ,, Trabou di HULANDA,” mientras cu otro a comenta “mester cambia nomber di aeropuerto for di Reina Beatrix na Betico International Airport.”
E partinan unda ta haci mencion di Aruba ta sinta den un set di descubrimento hopi mas grandi, y pa e famia real Hulandes, inconfortabel. E estudio su conclusion central ta cu Oranje-Nassau tabata involucra den colonialismo Hulandes, sclavitud inclui, “cu conviccion y sin reserva substancial,” y pa motibo aki ta comparti responsabilidad p’e. Investigadornan a calcula cu e cas real a genera e ekivalente di alrededor di 576 miyon euro den rikesa di e era colonial, gran parti di esaki – 566 miyon euro – for di ex Oost Indies Hulandes.
E estudio tambe ta documenta Beatrix su punto di bista tocante politica di Corsou. Despues cu Corsou a bira un pais separa y autonomo dentro di Reino na 2010, Beatrix a skirbi cu e prome gobierno bao di prome minister Gerrit Schote tabata e “pio gobierno!!”, agregando “cada dia pio” y “e ta asina malo awo!!”
Sinembargo, den e mesun notanan, Beatrix a critica e gobierno Hulandes su propio maneho pa cu e islanan como uno cu tin un tono “colonial”, y na aña 2000 el a skirbi cu “respet ta gana pa loke hende ta mira ta sucede11” – un comentario dirigi na oficialnan Hulandes cu tabata sinti cu nan no tabata haya suficiente reconocimento for di nan partnernan Caribense.
Den un nota separa pero relaciona, Oostindie su investigacion tambe ta describi Beatrix su pensamento rond di e revelacion na 2002 di e Monumento Nacional pa Sclavitud na Amsterdam: e tabata kier pa e ceremonia enfoca riba liberacion na luga di luto pa e victimanan, skirbiendo cu e ceremonia tin e simbolo incorecto.
Rey Willem-Alexander, ken a comisiona e estudio, a publicamente describi su resultado como uno cu ta scur y no ambiguo. Na diferencia di su mama, ken tabatin hopi mas cautela cu e pasado colonial, e Rey ya caba a personalmente pidi disculpa pa e hecho cu su ancestronan nunca a opone sclavitud.



