Anteriormente, nos a splica cu Bon Dia Aruba a acerca drs. Melva Croes-Yánez, Presidente di Fundacion Alzheimer Aruba, y cu hunto lo cuminsa cu un serie di articulo unda lo papia tocante e desafio y problemanan cu nos adultonan mayor ta enfrenta silenciosamente, den e di dos parti di e serie aki, nos lo papia tocante e adulto mayor como ‘baca lechera.’
Abuso di adulto mayor no necesariamente ta nace for di malicia, sino tambe for di e consecuencia di un desbalansa di poder cu nos mes como sociedad ta creando. Ora nos ta obliga un grandi na entrega su ‘PIN-code’ pa yud’e cu su cuenta bancario, of pa e firma un apoderacion pa traspaso di su propiedad pa “su propio bon”, nos ta protegiendo e of nos ta rancando su ultimo gota di dignidad? Bon bini y drenta tras di e ‘porta cera’ di e bataya silencioso aki na Aruba.
Croes-Yanez ta sigui splica cu abuso, generalmente, no ta pasa den un bashi: e ta nace netamente ora un di e partidonan, cu ta den un situacion dependiente, perde su poder di negociacion of decision. E prome parti di e serie aki a habri e debate riba e exclusion structural cu nos adultonan mayor ta enfrenta ora nan ser obliga na bandona nan bida laboral y bira, di un dia pa otro, un sorto di “nobody”.
Sinembargo, pa por compronde e profundidad di e problema di abuso, nos tin cu drenta mas leu tras di e “porta cera” di nos hogarnan y analisa e origen mes di e conflicto. Un biaha mas “Bon Bini pa tira un bista tras di e Adulto Mayor su Porta Cera. E relato y datonan reciente di Banco Central di Aruba ta hiba nos na pensa riba un realidad cu ta biba fuertemente den nos comunidad: nos isla ta enfrentando un embehecemento acelera caminda e poblacion den edad laboral structuralmente y relativamente, ta birando mas chikito pa sostene e cantidad di adultonan mayor.
Si e poblacion – laboralmente activo – reduci, por premira cu e carga (socioeconomico) lo cay riba menos ciudadano. Consecuentemente, e adulto mayor ta stop di ser mira como un ser valioso di sociedad y ta cuminsa ser percibi eroneamente como un “carga economico” of un “gasto di mas” pa e comunidad. Abuso di adulto mayor no tur ora ta un acto di malicia; e ta nace, den e gran mayoria di casonan, for di un desbalansa di poder y conocemento structural y sutil cu nos mes como sistema y sociedad ta creando dia pa dia, y hopi biaha inconscientemente.
Segun drs. Melva, den e contexto actual di Aruba e Adulto Mayor no ta den un guera, ni ta wak su famia of e sistema como un enemigo. Pero e sistema legal-financiero si ta den un posicion asina vulnerabel unda e adulto mayor ta keda “rehen” administrativamente; kedando sin e armanan basico pa defende su propio autonomia y dignidad.
E pregunta awo ta: pero dicon nos adultonan mayor ta birando “rehennan administrativo” den nan propio hogar? Tras di porta cera, hopi di nos grandinan na Aruba ta enfrenta un control financiero sutil caminda nan pensioen ta bira e fuente di sobrevivencia pa otronan, mientrastanto nan cuido ta keda na minimo y te hasta insuficiente .
Segun drs. Melva ta comparti, e desbalansa aki ta bira e motor principal di un abuso invisibel cu ta manifesta su mes den nos comunidad den tres forma fundamental mas bisto,
1. E desbalansa via e digitalisacion bancario obligatorio
Awendia, cuentanan di banco a bira meramente digital, e servicionan tradicional na banconan a ser reduci drasticamente y tur transaccion ta rekeri app-nan riba celular of computer. E adulto mayor cu no ta domina tecnologia ta ser obliga na cede su privacidad. E tin cu drenta un relacion di dependencia, entregando su carchi di banco conhuntamente cu su PIN code (priva!) na un yiu, sobrino, nieto, etc. of su cuidador pa por bay saca su sen di pensioen.
Esaki por y sa crea un oportunidad peligroso caminda e tercer persona ta adkiri un poder absoluto y dicidi cuanto e grandi ta ricibi di su mesun placa. Tambe e por sconde transaccionnan, of usa e fondonan pa gastonan personal, lagando e pensionado structuralmente debil y sin recurso pa su mesun necesidadnan basico.
2. E desbalansa di propiedad a traves di e herencia den bida
Un otro fenomeno cu ta biba fuertemente den nos comunidad ta e presion sutil pa paga pone e Adulto Mayor bou di curatela of pa “drecha su asuntonan” prome cu e Adulto Mayor aki bay sosega of laga nos. Usando manipulacion emocional, sa pasa cu ta mara e Adulto Mayor na firma un traspaso di tereno of cas pa supuestamente evita gastonan halto di impuesto di herencia den futuro.
“E tragedia ta cu na momento cu e yiu (abusador) drenta legalmente como doño di e cas, e
dinamica di poder ta cambia radicalmente. E mayor, cu a traha henter su bida pa e propiedad ey, awo ta bira un “huesped” den su propio hogar. For di e momento ey, e ta keda na merced di e boluntad di e doño nobo, enfrentando tin biaha hasta menasa scondi di perde su propiedad, di ser poni bou custodia of curatela, of di ser manda pa un cas di cuido si e “no comporta su mes” y haci kico ta ser spera di dje,” Croes-Yanez ta splica.
Manera por comprende, aki e mayor no tin mucho mas di bisa y mester obedece, hasta firma documento cu por ser usa contra dje.
3. E control riba pensioen como fuente di sobrevivencia familiar
E presion economico enorme den hogarnan cu entrada abou ta haci cu hopi famia ta cuminsa usa e pensioen (SVb y/of APFA y hasta placa gespaar) di e grandi como e fuente principal pa mantene esnan den cas.
Croes-Yanez ta splica cu aki e desbalansa ta bira un abuso structural: e pensioen ta ser cobra pa e abusador, pero e cuido cu e grandi ta ricibi ta minimo. Ta corta den gastonan di cuminda adecua pa su salud, ta cumpra e remedinan di mas economico (of no ta cumpra nan mes), mientrastanto cu e resto di e placa ta ser usa pa cubri debe di e otronan den cas.
“E adulto mayor, awo tambe, como ‘baca lechera’ no por reclama, pasobra e sa cu e tin mester di e mesun famia ey pa por bay dokter, pa su prome necesidadnan, pa miedo di abandono y soledad of simplemente pa keda cu e unico sernan stima cu e tin. E ‘porta cera’ no ta djis un muraya físico: e ta e silencio legal y institucional cu ta existi den nos comunidad, unda no tin un sistema di proteccion legal rapido y confiabel cu ta vigila e transicion di poder aki,” el a agrega.
Drs. Melva ta conscientisa cu prome cu nos por remedia e abuso aki, nos tin cu reconoce cu e sistema actual ta desarmando nos grandinan, transformando nan asina di pilarnan di nos pasado pa habitantenan invisibel den nan propio cas y ambiente.
Den e siguiente edicion, nos lo elabora cu mas detaye riba algun observacion existente di e desbalansa den poder, pero e biaha aki cu un enfoke riba e salud y cuido di nos grandinan.
Despues di cada articulo, Croes-Yanez ta laga nos cu un pregunta of puntonan di reflexion. Pa e edicion aki, e ta laga nos cu algun punto di reflexion, cual ta lo siguiente:
Ora nos ta obliga e Adulto Mayor pa drenta un mundo digital of den un cas di cuido cu e no ta domina, nos ta forsand’e pa navega riba un tereno caminda e ta keda structuralmente desarma. E digitalisacion bancario obligatorio no ta un inovacion p’e, e ta un atake subtil riba su autonomia.
Ora e famia ta uza e Adulto Mayor como un “baca lechera” pa cubri su mesun fayo- of debenan economico, nan ta consumiendo e base structural mes, cu un dia a lanta nos comunidad.
Corta den e grandi su cuminda y prome necesidadnan ta e refleho di un sociedad cu ta comiendo su mesun futuro den silencio, tras di porta cera.



