Ora ta papia tocante construi un hotel nobo na Aruba, hopi biaha ta papia di e beneficio, manera mas trabao, mas turista, mas negoshi y mas placa pa economia. Esakinan ta importante, pasobra Aruba ta depende riba turismo. Pero tin otro banda di desaroyo: Kico nos ta dispuesto pa perde?

E pregunta aki a hala atencion atrobe pa motibo di plan pa un hotel nobo di Iberostar den area di Arashi. Aruba Conservation Foundation (ACF), un organisacion cu ta traha pa protege nos naturalesa, a expresa preocupacion tocante e proyecto. Museo Arqueologico Nacional Aruba (MANA) tambe a duna informacion tocante e importancia historico di e area. Hunto, nan hallazgonan ta recorda nos cu un tereno por tin balor maske no tin nada construi.

Pakico mas hotel?

Hotel ta un parti importante di economia di Aruba. Un hotel nobo por crea trabao durante construccion, y unabes e habri, ta duna trabao den limpiesa, cushina, administracion, seguridad, y mas.

Negoshi local tambe ta beneficia. Hotel mester cuminda, transporte, mantencion y otro servicio. Esaki tur ta desaroyo economico, loke ta nifica crea mas actividad di negoshi, empleo y entrada.

Pero desaroyo economico no ta nifica automaticamente cu tur hende ta beneficia mesun hopi.
Por ehempel, un hotel nobo por crea 200 trabao, cu por zona positivo, pero ki sorto di trabao? Con hopi nan ta paga? Tambe mester considera kico e proyecto ta costa nos isla den sentido di tereno, awa, coriente y otro recurso.

E preguntanan aki no ta nifica cu construccion di hotel ta malo, pero ta yuda compronde si un proyecto realmente ta bay beneficia Aruba a largo plaso.

Tereno cu ta mustra bashi, pero no ta

Ora nos mira e area rond di Arashi, nos ta mira piedra, mata, cadushi y tereno habri. Algun ta pensa cu no tin nada importante. Pero segun ACF, e area aki ta cas di hopi mata y animal, incluyendo shoco, cododo, coneu y diferente tipo di mata nativo. E area tambe tin lugar unda parha ta haya cuminda y turtuga ta pone webo.

Cientificonan ta usa e palabra ‘habitat’ pa describi e cas natural di un animal of mata. Nan tambe ta usa ‘ecosistema’. Esaki ta nifica un lugar unda mata, animal, awa y tereno ta conecta y ta depende riba otro.

Por ehempel, un mata por duna cuminda pa un animal, e animal ey ta yuda plama e simia, e raiz di e mata ta wanta e tera ora awa yobe. Tur cos tin un rol.

Otro palabra cu nos ta tende hopi ta ‘biodiversidad.’ Esaki ta nifica e diferente tipo di ser bibo cu tin den e area.

ACF ta adverti cu construccion por interferi cu e conexionnan natural aki. Por ehempel, kap mata por hacie mas facil pa ora awa yobe, ta pusha tera den lama. Esaki ta ‘erosion.’ Tera cu drenta lama por daña bida marino, incluyendo coral y yerba di lama.

Luz, zonido y mas actividad humano tambe ta afecta animal.

Esaki no ta nifica cu cada proyecto di construccion ta bay causa tur e problemanan aki, pero si ta splica pakico expertonan di medio ambiente kier studia e posibel efectonan prome cu construccion cuminsa.

Historia di Aruba tambe ta bao suelo

E importancia di Arashi no ta djis naturalesa.

Segun investigacion arkeologico presenta pa MANA, hende ya tabata usa e area aki casi 3.500 aña pasa.

Investigadornan a identifica ocho lugar na Arashi unda a haya evidencia di actividad humano antiguo. Ta yama e lugarnan aki ‘sitio arkeologico.’ Arkeologia ta studia hende cu tabata biba hopi tempo atras, door di examina obheto y otro rastro cu nan a laga atras. Na Arashi, investigadornan a haya herment traha di cocolishi y piedra, pida ceramica y otro obheto. Un descubrimento tabata un piedra cu habitantenan antiguo tabata usa como martiu.

E obhetonan aki por mustra ordinario pa nos awe, pero nan ta yuda investigadornan compronde con hende tabata biba, haya cuminda, y usa e tera miles di aña atras.

Algun descubrimento tambe ta mustra conexion entre Aruba y areanan na Venezuela. Esaki ta parti di nos herencia cultural, loke kiermen e lugar, obheto, tradicion y historia cu ta conecta nos na e hendenan cu tabata prome cu nos.

Hopi biaha nos ta pensa di herencia como edificio bieu of monumento, pero un pida tereno tambe por tin un parti importante di nos historia.

E investigacion arkeologico ta specialmente relevante, pasobra algun di e descubrimentonan aki tabata riba tereno considera pa desaroyo di hotel.

E desaroyador a coopera cu investigadornan door di duna nan acceso pa investiga e propiedad. Esaki ta importante, pasobra compronde kico ta presente ta un parti necesario pa dicidi con pa usa un tereno.

Kico ROPv ta bisa?

Esaki ta otro parti importante di e discusion, e reglanan di desaroyo na Aruba.

Lectornan por recorda e termino ROPv di nos combersacionnan anterior tocante e controversia cu ruta na costa nort. ROPv ta Ruimtelijk Ontwikkelingsplan met Voorschriften. Den palabra simpel, ta un set di regla legalmente obligatorio cu ta determina ki sorto di actividad y construccion ta permiti na diferente parti di Aruba. Por ehempel, algun area ta pa vivienda, otro pa turismo, negoshi, of proteccion di naturalesa.

ROPv tambe por limite con halto un edificio por ta, of ki sorto di edificio por construi.

E reglanan aki ta importante pasobra Aruba ta un isla chikito cu tereno limita.
Si tur hende por construi kico cu ta unda cu nan kier, nos por perde area natural importante, crea problema pa barionan y pone demasiado presion riba caminda y servicio publico.

ACF ta argumenta cu e hotel proponi cerca di Arashi ta den conflicto cu varios regla di ROPv, incluyendo restriccion afectando area di Malmok y limite riba acomodacion di hotel.
E organisacion tambe ta preocupa tocante un buffer zone. Un buffer zone ta un area cu ta yuda protege un lugar sensitivo contra actividadnan tumando lugar cerca.

Ken ta dicidi?

Un compania por ta doño di un tereno of tin permiso pa us’e, pero esey no ta nifica automaticamente cu por construi kico cu e kier. E desaroyador mester cumpli cu ley y haya e permisonan rekeri pa e proyecto.

Gobierno tin responsabilidad di examina e plannan y tuma decision segun ley.

Organisacionnan manera ACF por expresa preocupacion, presenta evidencia y pidi gobierno protege cierto area. Museo y investigador por duna informacion tocante descubrimento historico.

Y ora tin desacuerdo tocante si un decision ta cumpli cu ley, por pidi corte examina esaki.

Den caso di Arashi, Iberostar a splica cu lo construi e hotel proponi riba tereno existente di Tierra del Sol, no directamente riba beach Arashi. Pero ACF ta argumenta cu e efectonan di construccion por bay mas leu cu e pida exacto di tereno unda e construccion ta para.

Por ehempel, ora yobe, awa no ta stop di move unda un propiedad ta caba. Animal no sa unda tereno di un doño ta caba y di otro ta cuminsa. Esaki ta pakico experto hopi biaha ta examina e area rond, no solo e lugar unda e construccion ta planea.

Kico Aruba mester protege?

Aruba mester oportunidad economico. Nos mester trabao, negoshi, vivienda y entrada pa sostene nos famianan. Pero nos tambe meste protege e cosnan cu no por reemplasa facilmente.
Por renoba of reconstrui un hotel, drecha un caminda. Pero un sitio arkeologico antiguo cu a keda destrui, no por recrea esaki di nobo. Mescos cu areanan natural. Unabes un habitat importante desaparece, restauracion por dura hopi aña, of por ta simplemente imposibel.

Esaki ta hiba nos na e idea di desaroyo sostenibel, cu ta nifica atende nos necesidadnan awe sin destrui e habilidad di generacionnan futuro pa atende cu nan propio necesidad. Nos por mehora bida awe sin laga e Aruba di mañan cu menos oportunidad.

Esaki no ta nifica cu tur hotel nobo ta malo, of cu tur tereno mester keda intacto, sino cu nos mester tuma decisionnan cauteloso, basa riba hecho, investigacion, y e leynan cu nos a establece. Nos mester puntra kico un proyecto ta trece, ken ta beneficia, y kico ta bay perdi. Y nos mester corda cu nos herencia natural y cultural ta pertenece na storia di Aruba, hasta ora e ta riba tereno priva.

Hopi biaha nos ta puntra kico un desaroyo nobo ta trece pa Aruba, pero talbes nos mester puntra kico Aruba ta bay resta despues cu e bin.