“Mi a cuminsa prome cu tempo.” Esey ta e pensamento di Ari Lichtenstein cu despues di 17 aña un biaha mas ta hincando placa y esfuerso pa lanta su produccion di berdura y fruta. Un esfuerso cu a bin danki na interes atrobe y e urgencia pa contribui na siguridad di cuminda pa Aruba, cu mas cu nunca ta den mente di hopi.
E tema a hasta haya atencion na Hulanda, debi na e fondo cu Gobierno Hulandes a pone disponibel pa e seis islanan den Caribe, cu mester contribui na siguridad di cuminda. Un articulo den NRC di Hulanda a ilustra e problema sinembargo. Pasobra hendenan manera Lichtenstein y tur otro cunukero na Aruba ta puntra ta pa ken e placa lo bay y ken realmente lo probecha.
Lichtenstein tin un tereno grandi. Un espacio di 50 mil meter cuadra den un di e areanan mas bunita di Aruba. E tereno ta rondona pa e seronan di Parke Nacional Arikok, cu bista riba Cunucu Arikok, Santa Cruz y hasta e brug nobo na Balashi. Pero mes bunita cu e tereno por ta, mes duro e ta pa percura cu e por produci cuminda.

Na e momentonan aki Lichtenstein ta produciendo tomati, maishi, concomber y un cantidad limita di otro berdura. Den apenas algun ‘greenhouse’ cu no tatotalmente funcional, E ta den proceso di reconstrui e instalacionnan. “E material ta caro, y te ainda ta mi mes ta financia tur cos,” el a conta Bon Dia Aruba. Asina mes, e matanan di tomati tabata carga, mescos cu e concomber y maishi. Mas ainda, varios di nan tabata benta riba vloer. “E ta imposibel pa haci e trabou cu un hende so. Sinembargo, e negoshi no ta rindi asina hopi pa mi por paga hende pa yuda ainda. Por lo menos, ainda no.”
E palabranan ‘ainda no’ ta ilustra e animo cu Ari Lichtenstein tin un biaha mas pa e trabou di produccion di cuminda. Pasobra, practicamente el a duna su mes por venci pa tres a cuater aña largo. Tabata un tempo cu e tabata convenci cu e lo no por a haci nada mas, pasobra ta un trabou pisa cu no ta genera entrada suficiente pa mantene un operacion grandi. Motibo ta e gastonan halto di produccion. Awor berdad tin e facilidad di awa na un prijs special, pero asina mes, e ta keda un di e gastonan halto pa cualkier productor, Lichtenstein a splica. Es mas, e tabatin intencion pa percura pa su mesun awa. El a cumpra un cantidad di tubo grandi ora cu Valero a bay, y tabata kier a trece awa di lama pa procesa cu su mes un sistema di osmosis. Sinembargo, ta trata aki di un monopolio di WEB, cu a nifica cu Lichtenstein no a haya permiso. “Mi ta bay usa e tubonan aki awor pa sigui traha riba e instalacionnan pa e diferente greenhouse cu mester bin ainda,” el a bisa.
Como cultivador innovador moderno y cu producto di cultivo di calidad (no ta usa ningun quimico riba e productonan), Lichtenstein ta confronta e muraya di realidad di agricultura na Aruba. E realidad di reto financiero, logistica, e gasto di utilidadnan y e sistema burocratico di e isla. No ta por nada cu el a stop cu e trabou pa algun tempo, te ora cu el a bira miembro di Comision Pro Cunukerona 2022. Aunke e circunstancianan no a cambia, e amor pa cultivo a lanta su resiliencia pa cuminza di nobo den produccion di berdura di calidad, a pesar di falta di ayudo structural cu es mas no ta existi na Aruba.
E energia di e colectivo a dun’e animo, y asina logra cu tur siman, hunto cu otronan, ta forma e ‘Grupo Nos Tera’ pa bin cu estilo di ‘farmers market’ autentico di Aruba cu ademas ta preserva e cultura di ‘marché,’ tipico di un isla di Caribe.
Sosten institucional
Manera ta conoci, e pandemia di Covid y e tensionnan rond mundo ta ilustra e vulnerabilidad di economia di Aruba basa riba turismo y importacion di cuminda. Como tal, Siguridad di Cuminda ta un di e pilarnan di e maneho di Reino Hulandes, segun Secretario di Estado pa Asuntonan di Reino, Eric van der Burg. Den su rapport na 2020, Banco Mundial tambe a urgi pa Aruba enfoca riba produccion di su propio cuminda y crea menos dependencia riba turismo. E lo mester a nifica sosten na cunukeronan chikito y creacion di un produccion di cuminda mas comercial. NRC a ilustra e plannan di Minister Geoffrey Wever pa e Agri-Innovation Park, cu ta crea espacio pa cunukeronan huur un parti y produci tomati, spinazie y lechuga.
Pero, ya hendenan maneraLichtenstein ta haci esaki caba. Mescos cu otro den e grupo ‘Nos Tera,’ Lichtenstein a spera cu e fondo lo bin pa sostene esfuersonan existente, entre otro den forma di subsidio manera Hulanda ta haci. Es mas, Secretario di Estado van den Burg a confirma na Bon Dia Aruba cu Hulanda berdad ta subsidia cierto actividadnan riba tereno di produccion di cuminda, y cu ta keda na Gobierno di Aruba pa dicidi si ta sigui e rumbo aki.
Lichtenstein mescos cu otronan di e grupo ta spera cu e fondonan por yega na nan, no na forma di prestamo cu ta nifica mas gasto, sino subsidio. Esaki ta un decision cu Gobierno, particularmente Minister pa Asuntonan Economico Wever lo mester tuma.
Pero mientras cu e ta warda kico e decision di Gobierno lo ta, Ari Lichtenstein ta sigui pone energia pa lanta su luga pa produci mas tanto cu por. E tin dam coba, cu speranza di yobida, particularmente pa asina percura cu e matanan di fruta cu e tin, por bira fuerte. Nan tur t’ey, sinembargo ainda no ta produciendo fruta, cu ta ilustra e reto di cualkier agricultor y horticultor, esta cu planta awe no ta nifica cosecha mañan. E ta nifica cu mester tin pasenshi pa e matanan por crece, sobrevivi e clima seco y fuerte di Aruba, pa despues produci suficiente pa haci e operacion viable.
Su plannan ta grandi. Su speranza ta pa no solamente bolbe reconstrui su tereno pa e por produci optimalmente, pero tambe pa mehora e infrastructura di tal forma cu e area por bira un atraccion sostenibel pa comunidad y bishitante. “Pero mester bay poco poco, segun capacidad.”
Segun Presidente di Comision Pro Cunukero Jair Britten, Ari Lichtenstein ta demostrando cu Aruba si por. “Pero lo mester canalisa tur esfuerso real di tur ministerio concerni pa tuma accion necesario pa logra siguridad di cuminda. Ari ta un voz y alabez oido di e pueblo cunukero pa mustra cu nos tambe por desaroya mas riba tereno di agricultura y cria di bestia,” Britten a agrega.
En todo caso, su esfuersonan ta genera entusiasmo. Tur diasabra Grupo Nos Tera ta reuni pa bende nan productonan na diferente area di Aruba. Tur biaha tin mas hende ta acudi y por ehempel diasabra ultimo, na Centro di Bario Playa Pabou, no tabatin caminda pa auto para y pa 10or y mey di mainta, Ari Lichenstein a bende tur su tomatinan grandi, mientras cu clientenan tabata gara e otro berduranan mas lihe cu por a ‘re-stock.’ Esaki ta mustra cu producto local fresco y sin pesticida ta hopi aprecia y necesario.



