Den nos edicion aki di nos column tocante Papiamento, nos ta bolbe na un tema trata algun biaha caba, pa di promer vez dia 18 di september 2021, disponible riba internet. Pero pa e ocasion aki nos a revisa y amplia e texto original; no ta trata anto di copia loke a publica anteriormente. E tema ta tocante uso di e palabra ‘na’, unda te awe nos ta mira regularmente uso no completamente corecto. Den otro caso ta trata di e uso alternativo di ‘na’o ‘den’, unda tur dos ta un opcion.

Pa cuminza aki un poco di e origen di e palabra, cu ta un poco complica. Ta parce cu e tin mas tanto su origen den Portugues, segun nos opinion. Por ehemplo: den e frase ‘el a yega na misa’ ta parce cu esaki tin similaridad cu Portugues: ‘ele chegou na igreja’. Otro ehemplo por indica e mesun similaridad: “e restaurant ta localiza na costa”. Den otro uso ta mas dificil pa detecta un relacion den pasado cu un otro idioma particular, por ehemplo: el a yega na tempo. Na Portugues ta bisa:“Ele chegou a tempo’, mescos cu na Spaño ta bisa: “El llegó a tiempo”. Posiblemente toch tin mas un relacion cu Portugues, unda na cierto momento na Papiamento probablemente no tabata haci un distincion mas entre e forma ‘a’ y e forma ‘na. Pa splica esaki un poco mas: na Portugues ‘na’ ta e fusion di ‘em a’; na Spaño ‘en la’, pues den e caso di ‘na igreja’ lo tabata bisa den un pasado remoto ‘em a igreja’.Portugues mes conoce e forma masculino tambe pa palabra masculino, den e caso ey e ta bira: ‘no’ (em o); den un frase: “Ele chegou no escitorio.” (El a yega na oficina). Nos no a adopta e forma masculino, probablemente pasobra den e desaroyo inicial di nos idioma ya a scoge pa un solo forma, den e caso aki esun femenino, contrario na e uso mayoritario di e forma masculino.

Uso corecto di ‘na’

Regularmente nos ta topa tambe cu e uso incorecto di ‘na’ o cu ta reemplaza ‘na’ pa otro palabra. Por ehemplo nos sa lesa den noticia cu “a condena e sospechoso pa binti aña di prison”, mientras cu lo corecto ta pa skirbi o bisa “a condena e sospechoso na binti aña”. Na e dos idiomanan di referencia importante, Portugues y Spaño, den ambos caso ta papia di ‘condenar a 20 años/anos’. Regularmente nos ta tende o lesa tambe cu ta papia di ‘dedica algo pa un persona’ loke ta sin mas incorecto y mester ta ‘dedica na un persona’. Igualmente tambe sa mira ‘referi pa’ cu mester ta ‘referi na’.

Den o na?

Den cierto caso nos ta topa cu forma di expresa, unda ta aplica ‘na’ banda di, o na lugar di ‘den’. E uso corecto ta depende di cierto circunstancia cu no semper ta ampliamente conoci. Aki bon conocimento di e idioma ta importante. Por ehemplo: ‘den un aña’ o ‘na un aña’ ta significa dos cos diferente, cu un aplicacion bastante compleho. Por ehemplo nos ta bisa: “Den un aña el a logra caba e curso”. Aki no por bisa: “Na un aña el a logra caba…” Aki por a bisa tambe: “Dentro di un aña el a logra caba”, refiriendo na e periodo di un aña, sin cu e ta necesariamente igual na un aña di calender. Ta usa ‘na’ por ehemplo si ta referi na un cierto aña, indica pa su cifra: “Na aña 2021 el a caba curso.” Den otro caso, por ehemplo unda ta referi na pasado, o na un aña o siglo/decada particular, no ta aplica ‘den’, sino ‘na’, por ehemplo: “el a nace na aña 1920 y a fayece na 2012”. Aki ta un di e areanan unda nos por sinti e cambio den direccion di uso di ‘den’: “El a nace den aña 1920 y a fayece den 2012”. Honestamente, nos ta haya e uso di ‘na’ aki esun corecto. Tin otro caso unda ta scucha ambos version, por ehemplo ta bisa: “No ta sigur si den aña 2021 lo surpasa presupuesto”; o ta bisa “No ta sigur si na aña 2021 lo surpasa presupuesto”. Nos preferencia ta pa e ultimo aki.