Proyecto Bisa NO na Abuso di Adulto Mayor/ NO Excuse For Elder Abuse – Parti 1
Den bista di tur e sucesonan andando pa cu nos adultonan mayor, ademas di incidentenan ya caba antes mira y e hecho cu e luna aki a cuminsa honrando y celebrando un di e pilarnan mas importante pa un comunidad, Bon Dia Aruba a acerca drs. Melva Croes-Yánez Presidente di Fundacion Alzheimer Aruba, y hunto lo cuminsa cu un serie di articulo unda lo papia tocante e desafio y problemanan cu nos adultonan mayor ta enfrenta silenciosamente.
Manera nos a menciona den un edicion anterior di Bon Dia Aruba, e cifranan di CBS cu ta ilustra cu tin un aumento den e porcentahe di poblacion cu tin mas di 65 aña ta pone adultonan mayor na un nivel di importancia sumamente halto pa Aruba. Embehecemento di poblacion ta carga consecuencia pa diferente parti di sociedad, incluyendo salubridad, cuido, vivienda, mercado laboral, pensioen y sostenibilidad di sistemanan social. Un poblacion cu ta biba mas largo ta un resultado positivo di progreso social y medico, pero na mesun momento ta exigi adaptacion di servicio y infrastructura.
Ademas, manera Croes-Yánez a expresa, “e yamado pa reevalua nos sistemanan, manera Nacionnan Uni ta pidi pa 2026, no por keda den palabranan bashi. Si awe nos no proteha nos grandinan, nos identidad, nos salud mental y nos finanzas publico, e futuro di nos adultonan mayor lo keda comprometi tambe den futuro. Proteha nos grandinan ta un deber structural, cultural, y fundamental pa e Aruba di mañan.”
Cu esaki den mente, e meta di e articulonan aki ta di aumenta conscientisacion den pueblo, pero tambe mustra nos autoridadnan cu tin un pueblo cu kier cuida su grandinan, sali na nan defensa, boga pa nan cuido y nan proteccion pero sin abuso (incluso sin discriminacion/edadismo).
E prome articulo di e serie aki ta habri un bentana necesario y structural cu ta papia tocante un realidad cu segun drs. Melva Croes-Yánez, “comunidad hopi biaha ta prefera di ignora: esta e transformacion radical y un biahe doloroso di embehecemento, mientras cu e romanticismo di pasado ta pinta un panorama unda wela, welo, a of tabata e pilar di cas y un fuente di orguyo den nucleo familiar, e realidad socioeconomico actual ta obliga nos pa wak e panorama aki cu un bista hopi mas critico.”
E adulto mayor vulnerabel di awendia por ser dividi strategicamente den dos grupo. E prome di e dos grupo aki ta esnan cu ainda tin autonomia formal, pero cu ta ser descarta inherentemente pa e sistema laboral, y e di dos grupo ta esnan cu ta structuralmente dependiente, tanto financieramente como pa por sobrevivi (have nots).
Den un publicacion recien di Banco Central di Aruba, publica dia 7 di september 2026, por lesa cu economicamente, Aruba tin cu sostene un poblacion mas grandi di adultonan mayor cu un poblacion relativamente mas chikito den edadnan laboral (bou di 65 aña).
Drs. Croes-Yanez ta splica cu alabes ta nota specificamente cu mester di mas adulto den edad activo riba tereno laboral pa yuda financia y sostene servicionan di cuido di salud y cuido di adultonan mayor, mientras cu e poblacion ta embehece rapidamente. “Den e contexto aki, e transicion desde e bida activo laboral pa e pensioen, por wordo interpreta a traves di e lens di somete e “bieu” y laga pasa comosifuera esaki ta algo normal cu ta pasa tog tur parti di mundo.”
Pa hopi di nos adultonan mayor, e combinacion di un edad di pensioen obligatorio y un sistema cu no ta usa of balora nan experticio mas, ta actua precisamente como un forsa invisibel pa “somete” nan door di obliga nan pa bandona nan tereno di productividad sin duna nan un chens di bataya digno pa sigui contribui na e comunidad, e mesun comunidad, cu nan mes a yuda construi”.
Aki por bisa cu e adulto mayor ta ser desarma structuralmente, “no pa falta di capacidad, sino pa un nocion anticua cu ora un hende yega un cierto edad, e mester bay “sinta den stul di zoya, etc.”
“Esey no ta un retiro digno! Sino un exclusion organisa cu ta cay bou di edadismo, locual ta un forma di abuso di adulto mayor cu ta structuralmente legalisa y normal, tambe na Aruba.”
Drs. Melva ta splica cu e analisis di e di dos grupo ta mas profundo ainda: esnan financieramente y economicamente na merced/dependiente di otronan. Aki nan vulnerabilidad ta habri porta structuralmente pa un pos di abuso hopi mas sutil y scondi. “Ora un adulto mayor no tin e recursonan pa cubri hasta su gastonan basico— manera e preocupacion inherente pa spaar pa su propio entiero—e ta perde su derecho di por sobrevivi dignamente.”
Croes-Yanez ta splica cu sin independencia financiero, e adulto mayor ta keda vulnerabel den un posicion di debilidad extremo, dependiente por completo di e bondad, e consenshi, of lamentablemente, e boluntad di esnan cu ta maneha su fondonan, expresando cu “e ‘porta cera’ cu mi ta referi na dje den e titulo akiriba no ta structuralmente un scondemento fisico so, sino e falta di preparacion mental y structural di un comunidad, manera di Aruba, cu ta embehece rapidamente sin un plan di contingencia real.”
E ‘Bataya Silencioso Tras e Porta Cera’
E nificacion di e ‘Bataya Silencioso’ den contexto di e articulo aki ta representa e lucha di e Adulto Mayor den silencio y den e cuater murayanan di su residencia/dormitorio/cas. Ora un Adulto Mayor ta sinti cu e ta lomba contra muraya cronico y no sa con enfrenta su bataya, e no Semper ta expresa esaki cu palabra, sino, hopi biaha, e lucha aki ta manifesta su mes na diferente forma, entre otro, señalnan fisico: manera dolor di cabes cronico, dolor di lomba, tension muscular, molester di stoma (debi na stress emocional), depresión y aislamento (ta perde gana di come, no tin interés mas den cosnan cu antes e tabata gusta), sufri keto pa amor, duele of temor, cambio den patronchi di soño, no ta bisa mucho of ta keda keto pa no causa un discusión of pa no molestia un yiu of famia, etc.
E “Porta Cera” den e contexto aki ta representa e isolacion, negligencia(incluso institucional, y salud mental) y invisibilidad, edadismo (discriminacion a base di edad), burocracia di gobierno y e scondemento tras di ausencia di un plan di contingencia structural y real pa un comunidad den proceso di un embehecemento acelera manera ta e caso tambe na Aruba. Mas fuerte ainda un scondemento cu pa falta di un maneho transparente, inherentemente, ta cultiva insiguridad, division y desconfiansa den comunidad. Esaki a lo largo lo desemboca den abuso di e mes un Adulto Mayor (consciente of inconsciente), pa e mes un maneho cu ta pretende di proteh’e.
E prome articulo aki ta marca un prome base solido: Prome cu nos por hasta pensa pa remedia e abuso(nan) di adulto mayor, nos tin cu reconoce y comprende e origen di e desbalansa di poder cu nos mes como sistema a y ta creando, cu ta e causante principal pa abuso(nan) di Adulto Mayor por (sigui) tuma luga.
Den e siguiente articulo, e enfoke lo ta un tiki mas riba e desbalansa cu Croes-Yanez ta menciona.
Despues di cada articulo, Croes-Yanez ta laga nos cu un pregunta pa reflexiona. E pregunta pa reflexion di e edicion aki ta: “Si e balor di un comunidad ta ser midi pa e forma con e ta trata su miembronan mas vulnerabel, nos ta ‘de facto’ un comunidad structuralmente selectivo, unda salud y dignidad di e adulto mayor ta depende grandemente di e tamaño di su pensioen of bon boluntad di su famia y/of otronan?”



