E reciente anuncio di ministro encarga cu Infrastructura, cu ta mantene e Plan di Desaroyo Teritorial 2019 (ROP) manera cu e ta, a haya reaccion critico mesora. Varios argumento a bin dilanti cu ta mustra riba un necesidad di cambio. Banda di trata e motibo pa mantene e plan ye critica riba esaki, ta importante evalua si den e 7 añanan desde su aprobacion realmente a ehecuta su contenido. Aki, tin bastante pa comenta…

Tocante e motibonan ministerial pa mantene e Plan sin cambio, mester bisa cu no a haya un splicacion, pero ta imaginable pakico. Entre otro pasobra cambio den e tipo di plan nacionalmulti-anual akita requeri basta tempo. Realmente lo tabata necesario un evaluacion cu mester a cuminza caba bao di e anterior gabinete, pero nos no ta na altura di esey, aunke no por descarta tampoco cu esey tabata denpreparacion. Pero awor, e Plan mes: kico ta e linea general principal? Esey ta cu emision di tereno di propiedad publico (‘domeingronden’) tabata di tal efecto cu a sobra poco tereno publico pa emiti ainda. Texto di e Plan mes: “Tin un creciente falta di teritorio cu por emiti ainda. Ta pesey e acento ta awor riba uso mas intensivo di espacio: construi cu un concentracion mas halto dentro di e areanan urbaniza y yena e espacio dentro di e areanan urbaniza mihor. A base di e señalnan di den comunidad e tarea ta un cambio di rumbo: “di mas pa mihor.”Tambe e Plan ta bisa: “Ta necesario proteha cierto area y distrito cu tin importancia grandi pa Aruba. Nan ta area vital pa diversidad, e clima habitacional, e identidad y e calidad natural. Pero no ta trata solamente di naturaleza valioso o area di paisahe special. Tambe den e areanan economico vital mester proteha e fllexibilidad y reserva orienta riba futuro.”

Awor e critica di cual a tuma nota. Esaki ta referi na dos punto importante. Uno ta e escasez di tereno pa construi vivienda y e otro ta escasez di tereno pa actividad economico. E deseo di expande e dos obhetivonan aki por haya ehecucion a traves di cambio den e Plan. Pero, kico esey ta significa? Cu ta expande teritorio pa vivienda y/o actividad economico den e areanan di paisahe valioso (landelijk gebied) o area di naturaleza (natuurgebied; natuur en landschapen). Y esey lo deshaci tambe di e conclusion di 2019, cu no por sigui sacrifica mas tereno di caracter natural, pero mester concentra den e areanan urbaniza caba y nan alrededor directo. E Plan mes ta referi na esaki bisando cu e areanan urbaniza ta caracteriza pa “area urbano plama”. Y cu construccion teritorial aki den “nevelvlekken” (mancha di nubia) ta origina den prioriza transporte cu auto y pa otro parti a traves di emision di propiedad publico rond di derecho di propiedad historico di persona priva. Ta importante ‘yena’ e areanan bashi y alavez haci mihor uso di e areanan desaroya economicamente caba.

No a cumpli cu ROP

Loke por constata awor ta cu no a cumpli cu e obhetivonan clave di e Plan. No a ni cuminza cu yena e areanan bashi dentro di e zonanan urbano, y ademas e presion riba e areanan di naturaleza y nan cercania ta continua. Tambe ta sigui e presion popular, exigiendo tereno pa construi cas, mientras ta parce cu ya no por cumpli cu e soño di hopi ciudadano di por cana rond di nan propio cas. Esey pa gran parti ta pertenece na pasado. Ademas, y esey ta e asunto mas critico: pa dos tercera parti di nos poblacion un propio cas ta un ilusion caba, suficiente tereno of no… Pero e parti mas importante unda no a cumpli cu e Plan ta e desaroyo cu mester a mira den e principal casconan urbano, hopi biaha obheto di atencion den nos Editorial. Te awe no a mira nada ainda di un plan pa ehecuta e Plan, cumpliendo asina tambe cu e necesidad principal actual: vivienda pa esnan cu no por financia nan propio cas.

Ta inclui den esaki tambe e problema dipresencia di e negoshi di Airbnb agresivo, cu ta limita severamente e acceso na vivienda pa esun cu por paga. Aki cambio di e Plan no ta parce nos e medida mas indica, sigur no si esey ta conduci na ataca loke ta keda ainda di naturaleza. Posible cambio den ley di emision di tereno publico (Landsverordening Uitgifte Eigendommen) por ta un opcion, si concentra por ehemplo riba limitacion, o prohibicion, di traspaso di propiedad local na persona no residencia na e isla. Tambe ta parce mas viable concentra riba: 1) emision di permiso pa actividad economico; 2) pone actividad di huur camber/viviendabao di exigencia di un NV o VBA; 3) control viaImpuesto, combina cu Asunto Economico, especialmente control digital, ya cu practicamente tur Airbnb ta opera via internet y pago di cliente pa mayor parti ta core fuera di Aruba via credit card.

Finalmente, pa bolbe na e Plan mes, esaki ta un di e leynan cu a costa hopi esfuerzo pa hay’e aproba, mescos esun di Ombudsman, LAR y LOP. Nan ta limita opcion pa e politico y por lo tanto no ta na nan fabor. Cu a bay di acuerdo cu e Plan final na 2019 no a bisa nada, pasobra tur politico tambe sa cu papia ta un cos y ehecuta ta enteramente otro asunto. Cambia e Plan atrobe pa despues lag’e benta un banda no ta parce nos un strategia saludable, pasobra semper tin e opcion di no ehecuta…