En principio e pregunta haci aki riba ta parcialmente facil pa contesta: finalmente e consumidor ta paga ‘los platos rotos’ den cualkier crisis. Pero ta keda e pregunta ainda ken ta ‘cobra’. Pasobra cu tanto biyones pasando pa otro man, lo ta bon pa sa unda tur e placa ey ta bay para, cu mundo ta pagando na petroleo y gas natural. Despues ademas aumento di prijs di petroleo y gas ta penetra den prijs di mayoria di otro producto, causando inflacion general.
Ora surgi un crisis manera esun actual, di nochi pa mainta e perspectiva pa loke ta oferta mundial di un producto ta cambia drasticamente. Esey tin efecto directo riba prijs internacional di crudo, pa loke ta prijs pa producto di entrega proximo; e prijs pa e producto entrega na e momento ey ta stipula den e contractnan di benta y entrega acorda caba. Pero cu mas di un luna di guera, nos ta den e miseria caba y e consumidor por sinti e aumento di prijs den e ‘downstream’ (refinacion y distribucion) y esey lo keda asina, hasta si prijs riba mercado di crudo bolbe na e nivel anterior. Esnan cu ta probecha di prijs mas halto, fuera di e speculadornan di mercado cu ta gana cu subida y bahada di prijs, ta esunnan na inicio di e proceso: e companianan petrolero cu ta propietario di e posnan cu por bende nan producto pa un prijs hopi mas halto, mientras nan gastonan di operacion no a move. E propietarionan aki no ta solamente e companianan petrolero internacional grandi cu ta explota fuente di petroleo, sino tambe e paisnan unda nan ta opera, cu ta cobra ‘royalties’ riba cada bari.
Y cuanto asina lo ta pasando pa otro man den e tempo aki? Si nos tuma como punto di salida un produccion mundial di crudo di 100 miyon bari pa dia, un aumento di $30 pa bari, di $70 pa $100, ta implica un pago total extra di $3.000 miyon pa dia. Si un crisis asina dura un aña, nos ta papiando di un cuenta total di mas di mil biyon dollar pa paga. Y esaki ta solamente na nivel di prijs di crudo na $100 pa bari, corda na $150 pa bari. Manera bisa anteriormente, esun na inicio di e cadena ta probecha mas, pasobra pa un aumento minimo di costo derepente nan ta haya un ingreso enorme extra. Esaki ta encera e empresa y paisnan no afecta pa e guera na Medio Oriente. Excepcion ta pa e casonan dudoso di Rusia y Iran, cu a mira sancion Mericano desaparece den un frega di wowo, mientras esun ta den pleno guera cu Merca mes y e otro ta apoy’e. Bo por puntra bo mes ta den ki tipo di mundo nos ta biba. Pero tin otro factor cu ta cambia e panorama un poco. Por ehemplo, Rusia no por probecha completamente di e tipo di ‘windfall revenue’ aki, pasobra Ucrania den e guera di agresion Ruso ta destruyendo e infrastructura petrolero Ruso, tanto na nivel di refineria, almacenahe como di puerto di exportacion, yegando caba na elimina sigur 40% di e capacidad di exportacion. Rusia a para tambe tur exportacion di gasolin en vista di escasez creciente na e pais mes. Ademas e bloqueo Mericano di e estrecho di Hormuz, pa contraresta e bloqueo di Iran, ta haci cu e petroleo Irani tampoco por yega mercado internacional, pa haci e confusion completo. Perdedor den e asunto ta e paisnan den Golfo di Persia cu mester a limita produccion pa via di no tin lugar pa almacena mas produccion. Esaki ta haci cu pa un periodo bastante largo cierto produccion no lo ta disponible, pasobra reanuda produccion semper ta tuma tempo y capital. E daño lo por keda limita si tin un solucion definitivo pronto, pero esey no ta parce e perspectiva actual.
Awor, e pregunta con grandi e golpi aki por ta pa Aruba. Segun cifra di Banco Central, nos a importa (na 2023) un total di Afl. 228 miyon na producto quimico, pa gran parti producto di petroleo. Actualmente nos lo ta importando cerca di Afl. 250 miyon den e categoria menciona. Un aumento di 40% den prijs di combustible, manera e aumento ta mustra na Merca te awor, por significa cu nos ta bay paga cerca di Afl. 350 miyon riba base anual. Esaki ta implica un costo adicional equivalente na mas di 1% di GDP (pa 2025: Afl. 8006 miyon).
Den produccion di alimento por spera mas complicacion, relaciona cu aumento di prijs di producto petrolero y ademas a causa di escasez di fertilizante cu mester bin di Medio Oriente. E panorama pa sector agricola Mericano a bira mas serio ainda, pasobra e conflicto comercial entre Canada y Merca ta causa limitacion di exportacion Canades di ‘potash’, un mineral indispensable den agricultura Mericano. Esaki lo tin consecuencia grandi pa produccion di maishi, trigo, soya y berdura, entre otro. Como importador, principalmente di mercado Mericano, nos por anticipa aumento di prijs sustancial anto, ademas di prijs di fleta cu no ta keda atras. Na 2023 nos a importa pa Afl. 344 miyon na alimento. E impacto pa un hogar por ta anto mas grandi cu e aumento di gasolin y diesel, y mas ainda pa e hogarnan di menos ingreso, cu (mester) gasta un parti mayor di nan entrada na alimento.
Naturalmente, speranza ta riba un final pronto di e crisis actual. Pero hasta si e guera termina awor, lo tin consecuencia serio pa bon parti di e aña aki…



