Lider opositor di partido socialdemocrata a bolbe critica presidente di Staten pa su falta di accion pa convoca reunionnan pidi pa oposicion. E critica riba su mes ta hustifica, y nos a trata e asunto aki caba, pero no ta mira mehoracion di e situacion cu ta existi mes tanto tempo cu Aruba tin parlamento. E teoria ta cu parlamento ta soberano pero e practica ta cu hopi biaha e peso mayor ta na sede di gobierno y no na parlamento, cu mester vigila loke ehecutivo ta haci. Y esaki ta conduci na actuacion sumiso di presidencia di parlamento, subrayando e posicion dependiente di parlamento.
Nos por observa tambe cu e problema aki no ta un fenomeno cerca nos so, sino ta tumalugar na varios otro pais cu un sistema democratico cu tres poder separa, unda parlamento ta parce mas un apendix di poder ehecutivo. Desde januari 2025 por a mira esaki tuma lugar na Merca, unda Congreso a limita su supervision di gabinete Trump te un minimo. Hasta guera ta ser hiba sin cu presidente ta bin parlamento pa duna cuenta. Den un tal situacion por bisa cu no tin un sistema mas di tres poder, sino di dos so pasobra parlamento no ta controla gobierno, ta gobierno ta bisa parlamento kico pa haci. Tanten cu un gabinete tin un base di apoyo solido den parlamento por mira hopi biaha cu e situacion di un parlamento someti na instruccion gubernamental por permanece pa basta tempo.
Pero pa bolbe na e problema politico local, e pregunta ta con pa, si no por eleimina e problema por completo, por lo menos reduci esaki na un minimo? Kico lo ta normal ora parlamentario, no ta importa di cual fraccion, pidi reunion cu ta encera presencia di un o mas ministro? Nan mester aparece o nan por ‘gradici’ cordial o menos cordialmente pa e invitacion? Pa un contesta nos ta bay na e documento cu tur politico mester sa for di cabez: nos Constitucion. Esaki ta bisa, den Articulo III.18, inciso 1, “Eministronan tin acceso na e reunionnan y por participa na e deliberacion”nan.” Inciso 2 ta bisa: “Nan (e ministronan; red.) por ser invita pa Staten pa ta presente na reunion pa duna e informacion desea, asina leu cu duna esey no ta considera en contra di interes di e Pais o di Reino.” E interpretacion oportunista lo ta pa pensa cu esaki ta duna e ministro e ‘carte blanche’ pa nenga invitacion, pero e asunto no ta asina simple. E splicacion formula hunto cu e Constitucion por ser considera parti di esaki tambe, mescos den tur ley e splicacion oficial ta parti di ley. Aki e splicacion ta haci un distincion entre e “vragenrecht” y e ïnterpellatierecht’. Den caso di e derecho di haci pregunta na un o mas ministro cu por contesta di un forma cortico, sea oralmente o por escrito. E derecho di interpelacion ta trata di e derecho di Staten pa invita un o mas ministro pa den forma mas amplio intercambia idea tocante un cierto tema. Seguidamente e splicacion ta bisa: “E termino “invita” por sugeri un cierto libertad pa cumpli. Segun lenguahe usual por keda anto sin acepta un invitacion. Sin embargo, mirando e hecho cu un interpelacion ta un di recursonan pa duna contenido na e responsabilidad ministerial un tal splicacion no ta aceptable. Si Staten invita un mandatario pa ta presente na reunion, anto e mester aparece.”
E pregunta clave cu ta keda ta: con pa obliga un ministro aparece; Staten no por manda polis bay busca e mandatario na su cas of oficina. Ta Staten mes tin e poder pa actua contra un ministro den forma di decision encuanto su conducta. E recurso final ta pa propone un mocion di desconfianza, cu den caso di haya aprobacion ta termina carera di e mandatario den e puesto halto ey. Ta mas cu claro cu tanten mandatario y presidente ta di acuerdo cu otro, critica di oposicion no ta haya oido y e wega di pospone reunion ta continua impunemente.
Aparentemente e situacion – abusivo – aki no tin solucion. Pero nos por duna nos parlamentarionan si algo di ‘food for thought’. For di e recientereunion di IPKO na Den Haag a resulta cu nos representantenan politico a trece dilanti varios critica riba e forma di actua di gobierno Hulandes/di Reino, unda no ta tuma opinion di e tres islanan autonomo na cuenta. Por ehemplo, e forma con gobierno di Reino a abstene den caso di un resolucion di Nacionnan Uni encuanto reconocimento di sclavitud y trafico transatlantico di Africano pa sirbi di catibo como un di e crimennan mas grave contra humanidad. Y e unico actuacion Hulandes aceptable ta stop di haci e cosnan aki. Pero di otro banda, e politiconan di e islanan mester ta consecuente. Nan a scucha e charla cu ex-procurador general di Aruba a duna, unda el a pone bon cla cu ta e corupcion di mandatario y otro persona den puesto halto ta causa “pudricion di e fundamento di sociedad”. Y tambe cu husticia no t’ey pa coregi loke otro parti di gobernacion ta faya di drecha nan mes. Pero tabatin un aspecto importante cu, talvez pa keda diplomatico, e no a trece dilanti: Kico a haci te awor pa drecha gobernacion, despues di seis caso hudicial contra ministro, cu supuestamente mester duna ehemplo na comunidad? Lo no ta un comienzo, minimo pero significativo, cu nan ta cuminza respeta Constitucion y nan propio derecho ademas, parando e wega infantil cu tin 40 aña tumando lugar caba?



