Rapport nobo di World Wide Fund for Nature (WWF) yama ‘Living Planet Report 2026 – The Science of Hope’ ta duna un advertencia serio tocante caida di habitat y bida salvahe. Na mesun momento, e ta enfatisa cu recuperacion di naturalesa por ta exitoso si gobierno, comunidad y companianan compromete di berdad na esfuersonan di conservacion midibel, urgente y coordina. Na Aruba, proteccion di naturalesa tambe a bira un tema dominante despues cu a bira cla con nos naturalesa ta bayendo atras. Den su rapport, WWF ta subraya cu tin speransa ainda mundialmente pa recuperacion, pero esaki ta e caso tambe pa Aruba?
Con Aruba su naturalesa a cambia
Regionalmente, e rapport nobo di e organisacion global ta mustra un caida di 95% den e tamaño promedio di poblacionnan monitorea di bida salvahe durante un periodo di 50 aña. Mester clarifica cu esaki no ta nifica cu 95% di animalnan den e region a disparce. E cifra aki tampoco ta conecta directamente cu bida salvahe di Aruba. Mas bien e ta un bista general cubriendo poblacionnan riba tera y den lama den e region.
Sinembargo, tras di e cifra aki ta existi un panorama cu si ta relevante pa Aruba: perdida di habitat. WWF mes ta identifica “perdida y degradacion di habitat” como e factor principal cu ta stimula caida den poblacion di bida salvahe. Na Aruba, actividad humano ta keda e menasa mas grandi pa habitat di bestia. Investigacion conduci pa expertonan di CARMABI Foundation y Wageningen University na 2023 a mustra un caida alarmante di vegetacion riba e isla debi na actividad humano, en particular urbanisacion y turismo. Segun e expertonan, e banda occidental (districto di Noord) a keda mas afecta. Den su rapport anual, Aruba Conservation Foundation (ACF) a nombra specificamente turismo di aventura sin regulacion, off-roading y construccion ilegal na costa como menasanan andando cu ta compromete ecosistemanan sensitivo.
Off-roading y construccion di hotel ta dos topico cu a keda cubri pa medionan di comunicacion pa varios aña caba. Recien e situacion a gara atencion di pueblo atrobe y a crea un controversia unda a mira operadornan di tour ta organisa welga contra e ceramento di areanan panort di Aruba. Pero no ta un secreto cu e actividadnan aki ta dañino pa naturalesa; cada bes un caso ta surgi di operadornan iresponsabel cu ta laga turistanan core riba beach y duinnan. Similarmente, construccion di hotel y condominio no tin fin di para, lagando comunidad cuestiona con hopi mas di Aruba gobierno ta dispuesto pa entrega.
Otro tipo di actividad humano menasante pa habitat di bestia ta introduccion di especienan invasivo. Esakinan ta inclui cabrito, burico y hasta pushi cu cacho, cual ACF a señala tambe ta trece un impacto negativo riba vegetacion di e isla. Expertonan di CARMABI Foundation y Wageningen University a menciona e menasa aki den nan estudio, bisando cu di e especienan di vegetacion cu a studia, 60% ta mustra degradacion debi na mamiferonan exotico cu ta come nan.
Aunke criamento di cabrito ta forma un parti integral di Aruba su cultura di cunukero, expertonan ambiental ta splica cu e custumber di laga cabrito los den bario a proba di ta trece destruccion di naturalesa—strobando otro especienan di parha y lagadishi di biba di nan habitat. Na mes momento, ACF tambe a reconoce cu pa bringa contra tradicion ta algo cu e organisacion no por gana, “nos no kier bay guera, pasobra nos ta perde. Cualkier paso cu kier tuma cu por keda percibi di bay contra tradicion cultural, nos lo perde”, segun CCO Natasha Silva a conta Bon Dia Aruba na februari.
Pero ta importante pa reconoce cu caida den vegetacion y habitat tin consecuencianan grave, tanto pa sobrevivencia di bestianan endemico riba e isla, nos cultura y economia.
Kico perdida di habitat ta nifica pa Aruba
E Shoco y Cascabel di Aruba ta un ehempel cu den ultimo tempo a haya enfoke special ora ta papia di perdida di habitat na Aruba. Manera Silva mes a enfatisa cerca Bon Dia, “Si no bin cambio lihe, nos lo perde nos Shoco y Cascabel cu ta especienan endemico pa Aruba. Esaki ta nifica cu nan ta especienan cu na Aruba so por wordo encontra. Nan lo keda extingui como especie.”
Pero e consecuencianan ta bay mas leu cu solamente bida salvahe di Aruba, y a lo largo lo afecta comunidad tambe, treciendo nos cultura (cu ta estrechamente conecta cu naturalesa) y hasta economia di Aruba na riesgo.
Aruba su identidad ta basa en gran parte riba nos conexion cu naturalesa y con nos ta anda cu recursonan natural di Aruba. E cunukero, por ehempel, historicamente a depende riba kico naturalesa ta ofrece pa construi cas, cura, cria su ganado y hasta come for di dje. E piscado tambe ta depende riba disponibilidad di pisca y bida marino riba costa. Creencia y supersticion di nos antecesornan tambe tabata basa riba e naturalesa cu ta rondona nos. Hasta nos identidad individual ta conecta cu naturalesa; bo no lo encontra hopi Rubiano cu no a pasa tempo den naturalesa durante nan infancia, sea ta hunga den mondi of pasa dia ta landa den lama—naturalesa a hunga un rol sumamente importante den cada un di nos bida.
Economicamente, naturalesa tin su balor tambe. Manera e piscado ta depende riba disponibilidad di pisca pa come, tambe e ta depende riba esaki pa gana su placa. Pues degradacion di ecosistemanan marino—manera coralnan—ta nifica un perdida den poblacion di pisca y ultimamente un reduccion den entrada.
E sector turismo tambe ta keda na riesgo, mirando cu Producto Aruba ta basa hopi riba e atraccion di nos beachnan, clima y e parti norte cu ta mustra turistanan un banda di Aruba cu ta unicamente di nos. Consecuencianan negativo di degradacion lo trece daño na nos beachnan y paisahenan natural.
Tin speransa pa recupera?
A pesar cu nos naturalesa ta na un punto critico, esfuersonan di conservacion no a stop. ACF tin su programanan di monitoreo di Cascabel y Shoco, unda ta purbando di establece con hopi di e especienan aki a keda riba e isla. Riba nivel mas comunitario, ACF a expande su programanan di educacion pa aumenta conscientisacion y stimula colaboracion di comunidad den nan esfuerso pa protege nos naturalesa. Sesionnan di ‘Naturalesa ta Papia’ den barionan y eventonan di limpiesa cu ayudo di boluntario ta algun di e iniciativanan di e organisacion.
Di su banda, Aruba Birdlife Conservation (ABC) a dedica nan enfoke riba e shoco y proteccion di naturalesa via rutanan legal. E organisacion a bay corte mas cu 40 biaha caba den ultimo par aña pa demanda companianan of gobierno cu nan ta argumenta ta violando Aruba su leynan di naturalesa. E caso mas recien cu ABC a entama contra gobierno y ACF a resulta den ceramento di area panort di Aruba, treciendo indignacion na e sector di tour y off-roading.
A pesar di esfuersonan di fundacionnan ambiental, ta cla cu nan trabao no ta suficiente pa provee proteccion adecua na e tiki naturalesa cu nos tin ainda. Aki ta unda ley y aplicacion di ley tin un rol central. Sinembargo, no ta secreto cu maneho di nos gobernantenan—den pasado y actual—a laga di desea.
Den e caso di tour operators, tabata cla cu e raiz di e problema tabata un falta den designacion cla di gobierno pa ki ruta ta accesibel pa vehiculonan di off-roading, a pesar cu a oficialisa e ROPv final na 2021. Y e falta aki a trece consecuencianan real tanto pa naturalesa como empresarionan di tour: areanan natural a mira degradacion significante y, na momento cu a cera caminda, operacion di companianan di tour a ser stroba.
Den un otro caso cu Bon Dia Aruba a cubri e siman aki mes, corte a revoca rechaso di gobierno pa duna Ibersol Holding & Management VBA un natuurontheffing—un excepcion di proteccion di naturalesa—pa e empresa construi su hotel na Hudishibana. Loke a resalta di e veredicto aki ta e parti cu Ordenansa di Proteccion di Naturalesa no tabata amplio suficiente pa por a rechasa un natuurontheffing riba e tereno na Hudishibana. Corte a bisa cu e ordenansa no ta protege naturalesa en general, pero mas bien ta protege especienan individual. Aunke e area por tin balor ambiental, e ordenansa aki no ta amplio suficiente pa garantisa proteccion. Corte a splica cu e ordenansa ta bira relevante solamente si e daño lo resulta den un violacion involucrando mata of animal protegi individualmente. Segun corte, sinembargo, e minister no a investiga e conexion aki suficientemente.
Y esaki ta lanta otro pregunta tocante maneho: Nos leynan ta suficientemente fuerte pa protege nos naturalesa? Mas importante ainda, gobierno ta haciendo su parti den aplica (y investiga) esakinan adecuadamente?
Evidentemente, e contesta no ta mustra prometedor.
Na mes momento, ta resalta cu comunidad ta uzando cada bes mas su voz pa exigi mihor maneho di nos naturalesa. Pa recupera nos naturalesa, WWF ta argumenta cu esaki ta clave. Aunke ta cla cu proteccion di Aruba su naturalesa tin un caminda largo pa cana ainda pa loke ta legislacion, maneho y hasta conscientisacion, mentalidad di pueblo poco poco ta cambiando. Y esaki si ta mustra prometedor.



