Den un anterior Editorial nos a toca e mehoracion drastico di transporte publico como alternativa pa aumento di salario minimo. Awe mas tocante esaki, tumando na cuenta e actual negociacion entre sindicato y dirigencia di Arubus, cu no ta toca e perspectiva mas amplio aki, necesario pa visualiza futuro inmediato y a largo plazo di transporte publico. E futuro ey por inclui transporte publico gratis, o casi gratis…
Nos no ta cuminza papia aki di e actual situacion di e empresa, sino di loke nos ta mira como futuro di transporte publico en general. E pregunta clave: nos ta prefera di sigui den direccion di 90.000 o hasta 100.000 vehiculo priva? Si nos poblacion sigui crece te 130.000 persona, nos lo mira 110.000 vehiculo priva, si no ta cambia e rumbo actual unda transporte publico ta birando irelevante? Nos meta – no expresa publicamente – ta pa cada ciudadano tin su propio auto? E consecuencianan ta conoci caba: cada rotonde ta bira un obstaculo pa trafico, no pasobra un rotonde ta mal idea pero pasobra nos careteranan no ta diseña pa maneha tanto vehiculo. Ningun gobierno lo considera bay den direccion di amplia tur caretera principal, haciendo nan di doble via y creando e espacio necesario. Esaki lo exigi un proceso largo y costoso di desapropiacion (‘onteigening’) unda ta toca tereno priva. Aruba tin mal experiencia cu maneho di e tipo di proceso legal aki, unda pa motibo politico, mas cu tur cos e afiliacion politico di doño di tereno, esaki ta casi un ‘mision imposible’.
Cu vista pa futuro ta bira necesario anto contempla otro alternativa. Transporte publico por ta un alternativa, si nos ta dispuesto di cambia nos manera di mira e sector aki. Nos mester cuminza cu stop di mira transporte publico como un ‘pleister riba herida’ di parti di nos comunidad cu mester e transporte aki, pero cu ‘no mag costa tanto tampoco’. Esaki pasobra e gran mayoria ta goza di e comodidad di transporte individual. E promer pensamento mester ta: con transporte publico por yuda e problema, presente caba, di congestion grandi riba caretera, cu nos no lo resolve ampliando henter e structura? Y di biaha nos por añadi e siguiente pregunta, na cual a referi anteriormente: con mehoracion di transporte publico por contribui na un alivio financiero pa e ciudadano, cu di mes caba no ta participa na transporte individual pasobra e no por paga esey?
Laga nos cuminza na bisa cu transporte publico no por resolve tur problema di transporte cu nos tin. E opcion cu gobierno(nan) a tuma pa plama nos urbanizacion riba practicamente tur area pafor di Parque Arikok, di mas o menos 100 km cuadra, ta requeri un red asina extenso, cu poco clientela ademas, cu ta bira imposible pa cubri tur necesidad. Esaki no ta un problema exclusivo di Aruba, nos por mira esaki na hopi pais unda transporte den areanan rural, cu poco poblacion, semper ta un desafio logistico y financiero. Sin embargo, esey no ta implica cu no por mehora esaki. Por realiza mayor frecuencia di transporte, si ta deshaci di e unidadnan grandi cu ta core bashi pa gran parti di nan dia. Mester bisa cu algun aña pasa a cuminza caba cu introduccion di unidad mas chikito cu por garantiza mayor frecuencia, pero lo mester sigui intensifica esaki.
Papel di ‘Uber ilegal’
Un di e principal problemanan cu nos realidad urbano ta impone ta e transporte di un area aleha di ruta principal pa otro area den igual condicion. Aki e mehoracion di transporte via e lineanan principal no ta yuda pasobra nan frecuencia y alcance geografico no ta un alternativa real. Aki ta drenta e fenomeno di loke pa e ocasion aki nos ta yama e ‘Uber ilegal’, cu si ta transporta su clientela di un area isola pa otro, via celular. Y si ta kere cu esaki no ta importante, djis pensa esaki: con un persona di un area relativamente isola ta yega na otro area isola, dentro di un tempo razonable? Por ehemplo: di Matividiri pa Boroncana? Pa duna e ehemplo mas contenido: nos tin 500.000 turistapa aña cu ta permanece na un ‘Airbnb’,na un promedio di 7 dia. Esey ta 3,5 miyon nochi y 3,5 miyon camber pa drecha… Y ken ta haci esey? Esun cu sa, sa cu tin un red completo di Uber ilegal cu ta percura pa e personanan aki, ademas di cantidad di otro oficio, ta move rond cumpliendo cu nan compromiso laboral na tur parti di nos isla. Legalmente e Uber ilegal ta un estorbo, pero na mes momento e ta tambe un tipo di azeta pa pone nos motor economico opera, unda transporte publico no por, no den su forma actual.
Solucion drastico: transporte gratis?
Pa problema drastico ta necesario solucion drastico. Transporte publico cada vez mas caro no lo ta e solucion cu mester; e ta invita hende keda busca solucion den transporte individualiza. Un solucion por ta e ampliacion di transporte publico cu unidad chikito y di mayor frecuencia, cu ta cuminza cubri mas ruta cu esunnan existente. Pero e clave pa exito lo ta den ofrece un transporte publico gratis, o casi gratis, cu ta yuda alivia dos problema. Uno: e ta yuda combati e Uber ilegal a base di prijs, aunke lo tin parti di e negoshi cu ta keda den man di e taxista ilegal. Dos: transporte gratis combina cu un red mas refina y extenso (di bus chikito) ta un alivio enorme pa cartera di esnan di menos recurso. Cual politico ta acepta e reto aki?



