Ciencia y innovacion ta e motor di prosperidad humano riba plaso strategico. Pa casi henter historia di civilisacion moderno, e progreso di ciencia tin un bottleneck, grandi y obvio: e capacidad di e ser humano.

Un di e impactonan mas radical y profundo di Inteligencia Artificial (AI) no ta visibel den terminonan directo, pero dia pa dia e ramonan di ciencia ta experenciando e revolucion cu AI ta treciendo. E promesa di esaki ta inmenso. Ciencia semper tabata caro, slow, y reparti di manera desigual. Rond mundo tin como ocho miyon hende cu ta traha full-time den investigacion cientifico, esey ta menos cu 1 persona pa cada mil habitante. Awo e pregunta di e column aki ta, kico lo ta e impacto pa ciencia y civilisacion en general, si por ehempel, inteligencia ta bira mas abundante y barata na e mesun momento?

Kico ta “inteligencia riba demanda”?

E cambio fundamental no ta cu computer a bira mas rapido. Computer ta bira mas rapido for di 1965. E cambio ta cu inteligencia mes, e capacidad di lesa, comprende, formula hipotesis, plania un experimento y interpreta resultado, a bira un servicio cu bo por cumpra pa ora, mescos cu coriente for di WEB.

Tres cos ta haci esaki profundamente diferente for di tur otro herment cu ciencia a haya te awor:

1). Inteligencia ta birando mas barata cada aña. Un tarea di rasonamento cu cinco aña pasa lo a costa hopi placa den ora di un investigador specialisa, awe ta costa algun cen te algun florin. E prijs ta cayendo mas lihe cu cualkier otro instrumento den historia humano.

2). Un sistema di inteligencia artificial ta traha 24 ora pa dia, 365 dia pa aña, sin vacacion, sin frustracion, y sin perde motivacion despues di e di cincuenta experimento cu a faya. Y esaki ta importante, pa un sistema asina, un experimento cu a faya no ta un fracaso. E ta data. Data cu ta drecha e proximo intento.

3). “Einstein-on-demand”. Ora bo tin un cientifico bon, bo tin un. Ora bo tin un sistema di AI bon, bo por core mil copia di esakinan mesun momento, cada un ta investiga un pregunta diferente. Esaki no ta un cambio chikito, pero un metamorfosis radical locual ta impacto riba plaso largo.

Tres ehempel di kico esaki ta nifica den practica

Ehempel 1: E colega cu no ta drumi — inteligencia artificial den biologia

Na mei di e aña aki, dos studio a sali den e revista cientifico Nature cu a marca un cambio real. Google DeepMind a publica riba Co-Scientist, un sistema di multiple AI agent construi riba Gemini, y e compania FutureHouse a publica riba Robin. E dos sistema aki no ta simplemente contesta pregunta. Nan ta lesa e literatura cientifico completo, nan ta genera hipotesis nobo, nan ta debati e hipotesisnan aki entre nan mes den un sorto di torneo di idea, nan ta propone experimento concreto, nan ta analisa e data cu ta bin bek for di laboratorio, y despues nan ta ahusta nan pensamento y cuminsa di nobo.

Ehempel 2: E laboratorio cu ta core su mes

E segundo ehempel ta unda inteligencia ta topa cu robot. Nan ta yam’e self-driving lab — un laboratorio unda un sistema di inteligencia artificial ta dicidi ki experimento pa haci, robot ta ehecuta e experimento, e sistema ta analisa e resultado, y despues e ta dicidi ki experimento pa haci despues. Un circulo cera, sin hende den e medio.

Un ehempel di esaki a ser presenta door di grupo di e profesor Andrew Cooper na Liverpool, unda a laga un robot traha independiente pa ocho dia sigui, 24 ora pa dia. Den e ocho dianan ey e robot a haci 688 experimento y a haya combinacionnan di fotocatalisador seis bes mas activo cu esunnan cu cu cual a cuminsa e experimento cune. Un ekipo humano lo a tuma por lo menos 6 luna te aña pa e mesun trabou.

Ehempel 3: Matematica: Ora AI ta haya contesta pa formula cu tin 80 aña sin contesta

E di tres ehempel ta e mas dramatico, pasobra matematica ta e disciplina unda no tin ningun manera di bluf. Un prueba ta corecto of e no ta corecto, y computer por verific’e.

Den mei di e aña aki, OpenAI a anuncia cu un modelo interno a produci e ideanan central pa refuta e suposicion di distancia unitario di Erdős, un problema di geometria cu tabata habri pa 80 aña. Un grupo di matematico prominente a verifica y refina e prueba.

Impacto pa Sociedad?

Debi na e impacto profundo di tur esaki, nos lo toca e tema di impacto riba sociedad den nos columna otro siman. Pero nos lo laga lector cu un pregunta cardinal: Si tur esaki ta posibel awo, con nos civilisacion lo por ta aki 20 pa 30 aña?