Pa comprende con grandi e momento aki ta den historia di civilisacion humano, nos mester hala mas atras cu dos siman. Hopi mas atras.
E condicion normal di bida humano
Pa e mayoria di e tempo cu Homosapiens ta riba e planeta aki — como 300.000 aña — e bida di un persona comun tabata cortico, duro y yen di sufrimento. Un di tres yiu tabata muri prome cu su prome aña. Tambe hopi bes tawata tin temponan di secura of dificultadnan den agricultura, cual tabata nifica hamber, no inconveniencia. Practicamente tur hende tabata pober, no pasobra un elite chikito tabatin tur cos, sino pasobra simplemente no tabatin casi nada pa reparti.
Scarsedad no tabata un problema economico. Tabata e condicion basico di existencia. Y sufrimento tabata su compañero inseparabel.
Nos ta lubida esaki lihe. Un habitante di Aruba awe tin acceso na medicina, awa limpi, coriente y cuminda cu un rey Europeo di 1750 lo no por a soña cu ne. Kico a cambia?
Un solo cos a cambia tur cos
No ta cu nos a bira mas fuerte of mas trahador. Un hende di tempo di “Stone Age” tabata fisicamente mas fuerte cu nos, y un trahado di plantacion tabata traha mas ora.
Loke a cambia ta conocemento — y specificamente, e velocidad cu nos ta produci conocemento nobo, y e cantidad di hende cu por participa den producie.
E imprenta a multiplica ken por lesa. E metodo cientifico a duna nos un manera di sa ken tin rason. E computer a acelera e calculo. Cada paso tabata na fondo e mesun cos: mas inteligencia, mihor conecta, riba mas problema. Y cada bes, prosperidad a sigui.
Aki ta e patronchi cu ta core door di henter historia humano:
Mas inteligencia aplica🡪 mas conocemento 🡪 menos scarsedad 🡪 menos sufrimento
Pero semper cu un limitacion duro: e cantidad di inteligencia humano disponibel.
Ta esaki ta e nificacion real di loke nos a analisa den e dos columnanan anterior. No ta cu mashin ta haci truco impresionante. Ta cu, pa prome bes den 300.000 aña, e instrumento mas scars di henter e proceso — inteligencia aplica — ta stop di ta scars.
Nos a mir’e concreto: hipotesis medico genera pa mashin cu ta resulta corecto den laboratorio. Robot cu ta haci 688 experimento den ocho dia. Problema matematico di mitar siglo resolvi pa algun cien dollar. Y un capacidad di Inteligencia Artificial cu ta duplica cada cuater pa shete luna.
Pero — y semper tin un pero
Abundancia tecnico no ta abundancia humano.
Nos ya tin e conocemento pa alimenta tur hende riba mundo, y pa duna tur hende awa limpi. Ainda hende ta muri di hamber. E limitacion nunca tabata cientifico — semper e tabata politico, di distribucion, di ken tin poder.
Inteligencia riba demanda ta kita e excuus tecnico. E no ta kita e responsabilidad humano.
E pregunta pa nos
Anto nos generacion lo probablemente ta e prome den historia cu ta biba e transicion for di un mundo di scarsedad pa un mundo unda scarsedad ta un decision. Esey ta un privilegio enorme y un peso enorme.
Pa un isla chikito, e pregunta ta simpel di formula: ora e mundo bira un caminda unda descubrimento no ta scars mas, Aruba ta bay wak, of Aruba ta bay participa?



