Na 2003, Organisacion Internacional di Trabou (ILO) a cuminsa observa e Dia Mundial aki pa enfatisa prevencion di accidente y malesa na pia di trabou, capitalisando riba e forsa tradicional di ILO pa cu dialogo nacional y dialogo tripartiet.

E celebracion aki ta forma parti integral di e Strategia Global pa Siguridad y Salud na Trabou di ILO, manera documenta den e conclusionnan di e Conferencia Internacional di Labor na juni 2003. Un pilar principal di e Strategia Global ta promocion, y e Dia Mundial pa Siguridad y Salud na Trabou ta un instrumento clave pa eleva e conscientisacion con pa haci trabou mas sigur y mas saludabel y pa enfoca riba e necesidad pa eleva e perfil politico di siguridad y salud na trabao.

28 di april tambe ta e Dia Internacional di Conmemoracion di Trahadornan Morto y Herida organisa pa e movemento di sindicalismo na nivel mundial desde 1996.

Prevencion di accidente di trabou y enfermedad di ocupacion

E Dia Mundial pa Siguridad y Salud na Trabou riba 28 april ta promove prevencion di accidente y enfermedadnan ocupacional (beroepsziekten, occupational diseases) na nivel global.

E ta un campaña di conscientisacion pa enfoca mundialmente riba a magnitud di e problema y con pa promove y crea un cultura di siguridad y salud na trabou pa yuda reduci e cantidad di morto y lesionnan causa pa trabou.

Cada un di nos ta responsabel pa evita morto y lesionnan na pia di trabou.

Gobiernonan ta responsabel pa proporciona e infrastructura (ley y servicio) necesario pa garantisa cu e trahadornan sigui ta empleabel (arbeidsgeschikt) y cu empresanan por florece; esaki ta inclui e desaroyo di un política y un programa nacional y un sistema di inspeccion pa haci cumpli cu legislacion y e maneho di siguridad y salud na trabou. E dunadornan di trabou ta responsabel pa garantisa cu e lugar di trabou ta sigur y saludabel. E trahadornan ta responsabel pa traha cu siguridad y proteha nan mes y no pone otro na peliger y pa conoce nan derecho y participa den e implementacion di medida preventivo.

Riesgo emergente na trabou

Riesgo ocupacional laboral nobo y emergente por ser causa pa innovacion tecnico of dor di cambio social of organisacional, manera:

  1. Tecnologia nobo of proceso di produccion, p.e. inteligencia artificial
  2. Condicionnan nobo di trabou, p.e. mayor carga di tarea pa haci na trabou, intensificacion di trabou debi na reduccion di personal, mal condicion causa dor di migracion en busca di mihor trabou, empleo den e economia informal
  3. Forma emergente di trabou, p.e. trabou pa proprio cuenta, subcontratacion, contrato temporal

Esaki nan por ser mas ampliamente reconoci a traves di un mihor comprension cientifico, p.e. e efectonan di riesgonan ergonomico di trastorno musculoeskeletal. Y nan por ta influencia pa cambionan den e percepcion di e importancia di cierto factor di riesgo, manera efectonan di factor psicosocial riba stress relaciona na trabou.

TEMA 2026: Ban sigura un ambiente psicosocial saludabel na trabao

E ambiente psicosocial na trabou ta ser defini pa e manera con e trabou ta diseña, organisa y maneha, y alabes e practica organisatorio cu ta configura e condicionan laboral diario.

Factornan psicosocial, manera e peso (carga) di trabou, orario di trabou, claridad riba e funcion di cada empleado, autonomia y procesonan equitativo y transparente ta influencia considerabelmente con trabou ta ser experiencia y ta afecta siguridad, salud y prestacion di trahador.

Ora factornan psicosocial afecta trahador negativamente, nan ta bira riesgo, mescos cu riesgonan fisico, kimico y biologico na trabou, y mester ser atendi y maneha pa asegura un ambiente sigur y saludabel na pia di trabou.

E Organisacion International di Trabou a saca un rapport titula “The Psychosocial Environment. Global Developments and Pathways for Action”, cu ta delinea basa riba un enfoke institucional di prevencion tres nivel con pa yega na un ambiente psicosocial saludabel na trabou, esta definicion di puesto di trabou, con ta organisa y maneha trabou, y procedura, practica y maneho cu ta goberna trabao.

Situacion na Aruba na ocasion di dia di obrero

E situacion laboral na Aruba ta ser tipifica dor di varios factor negativo.

Den promer instante hopi convenio y protocolo di ILO NO a ser ratifica na Aruba, y di esnan si ratifica y implementa den legislacion nacional laboral, varios no ta ser aplica, manera Inspeccion di Trabou (Arbeidsinspectie) y control debido riba siguridad y salud na trabou.

Ademas representacion sindical, un derecho ancra den tur dos tratado principal di derecho humano di Nacionnan Uni, cu ta vigente na Aruba, a ser viola sistematicamente desde 1986 pa dunador di trabao, principalmente den sector hotelero y sector di turismo en general.

Esaki ta e consecuencia di un fenomeno economico poco conoci cu yama monopsonio.

Banco Interamericano di Desaroyo (IADB) ta destaca cu monopsonio ta ocurri den islanan den Caribe ora hopi hende ta buscando trabou, pero tin poco dunador di trabou, tipicamente concentra den poco sector economico, manera turismo, y pa cual rason dunadornan di trabou e ora lo por permiti nan mes ofrece empleo cu salario bou di nivel husto y ta blokia negociacion pa representacion sindical.

Un estudio di IADB haci na 2023 a determina cu salario di trahador ta promedio un 46% menos cu e ingresonan genera pa cada cupo di trabou pa e dunador di trabao.

Monopsonio den un otro estudio di IADB a mustra cu e ta afecta productividad, ta causa dessatisfaccion cu trabou y consecuentemente e bolo pa tanto e dunador di trabou, empleado y Gobierno cu ta cobra belasting ta bira mas chikito.

E combinacion di falta di protocolo y convenio di ILO ratifica, legisla y aplica nacionalmente na Aruba y monopsonio ta conduci na stress, un ambiente psicosocial menos apto na trabao pa loke ta siguridad y salud, y por conduci na problema domestico, adiccion na droga, alcohol y gambling y un aumento general di trastorno y problema mental, y hasta na criminalidad chikito pa yega na placa pa por cubri e gastonan di bida.

Ariba esaki tin un practica di emplea hende via contracto temporal entre otro via “uitzendbureau” of compania subcontratista.

Un estudio haci na Mexico a demonstra cu ora elimina mediante ley empleo via subcontratista, monopsonio ta baha y salario di trahador ta subi.

Na Aruba e dos tema aki di monopsonio y abuso laboral cu a ser pone den luz publico pa miembro di Staten pa AVP, Carlos Bermudez, mester ser atendi pa nos yega na un ambiente psicosocial saludabel na Aruba, cu salario husto y respetando dignidad y derechonan di trahador.