Nos ta casi 11 aña bao di supervision financiero di Reino y casi 6 di e acuerdonan cu Hulanda pa reforma y mehoracion di gobernacion na Aruba, como consecuencia di e crisis di pandemia. Recientemente por a tuma nota di e observacionnan di gobierno Hulandes encuanto e deficiencianan den maneho financiero. Esakinan ta toca planificacion a largo plazo, unda por constata un mehoracion limita, pero ainda hopi aleha for di e meta desea. Pero, pakico ta solamente for di Hulanda nos ta haya e tipo di reportahe aki? Nos gobierno mes no ta evalua y posiblemente critica con e asuntonan ta andando?

Ta un hecho cu – casi – nunca nos ta mira comentario cu evaluacion y opinion tocante avance o retraso den mehoracion semper ta bin di banda Hulandes y no di nos gobierno(nan). Y esaki sin importa cual partido ta na timon gubernamental y esey ta fortalece e impresion cu sugestion y presion pa mehora ta bin semper di un banda so. Es mas, e manera con hopi biaha nos mandatarionan ta reacciona riba e ponencianan Hulandes ta fortifica e impresion publico cu ta trata di ‘keda na bon’ cu Hulanda, confirmando nan idea y plannan pa reforma. Na mes momento no ta mira nada di un manera di traha parecido na esun Hulandes. Awor, e critica inmediato cu nos por anticipa ta cu “Nos no ta Hulanda; nos tin nos mes manera di traha…” Esey ta legitimo, basta cu e manera local ey no ta atenta contra norma generalmente acepta di bon administracion, planificacion y responsabilizacion. No por ta asina cu ta sconde tras di e ‘propio cultura y idiosincracia’ pa no cumpli cu reglanan acepta como esunnan corecto pa aplica. Pero nos no mester limita nos comentario na e critica aki, ban tuma un ehemplo y analiza kico ta pasando. Pregunta: nos lo tabatin un presupuesto ‘multi-anual’ si no a bin e intervencion Hulandes na 2014/2015? Ta e supervision financiero imponi pa Hulanda a introduci e forma aki di planificacion gubernamental. Si ta pa nos gobernantenan nos lo ta bibando ainda den un tempo ‘semi-medieval’ unda cada aña, y cu e retraso tradicional’ nos tin un solo presupuesto cu ta laga ademas mil y un pregunta ta ki rumbo e pais ta bayendo.

E presion Hulandes a conduci na publicacion di un presupuesto multi-anual hunto cu cada presupuesto, pero cu ta parce mas bien un proyeccion preliminar di cifra actual, sin un expresion cla di maneho planifica a largo plazo. Aki tambe nos lo por scucha e critica cu planificacion a largo plazo ta algo yen di duda, incertidumbre y pregunta, sigur den e mundo actual. Esey ta corecto, mas leu den futuro planificacion ta bay, mas insigur e resultado lo ta. Sin embargo, si ta pensa asina nos no ta toca e razon fundamental di planificacion. Planifica no ta limita na premira o controla tur cos cu ta bay pasa den futuro. Planificacion ta pa bo sa unda bo ta bay cu bo metanan, si tur cos bay normal y, si tin desviacion cu por premira, ta inclui nan y por tene cuenta cu nan. Claro cu ningun hende o pais por ta prepara pa por ehemplo un pandemia, pero bo por percura si pa un infrastructura adecua di salubridad publico cu por maneha tal situacion di emergencia. Ademas, nos por tabata mihor prepara financieramente si no a gasta placa publico te na e abismo cu a conduci na intervencion di Reino. Esey a ilustra mas bien un ausencia palpable di un maneho a largo plazo responsable. Nos ta actualmente den e periodo di ‘(re)construccion’ di maneho adecua, cu ta encera tambe desaroya un plan multi-anual. Aki no ta trata di e cifranan, manera ta presenta awor tur aña, sino di e asuntonan pa tuma na cuenta. Por ehemplo, nos infrastructura. Pregunta na cualkier gobierno: awor cu nos a acepta como hecho cu nos lo tin facilmente 20.000 ciudadano mas, kico ta e contesta gubernamental pa cu e desafionan di vivienda adecua? Nos ta keda asalta e poco cu a keda di naturaleza, creando bario nobo den mondi, manera tabata e practica di ultimo 40 aña? O ta bay dedica inversion na rehabilita e centronan urbano existente? Ta tuma na cuenta cu esey por costa mas – pa metro cuadra – cu simplemente tumba mondi y traha bario completamente nobo eynan? Desisti di destrui naturaleza awe y inverti den rehabilitacion y modernizacion di centro urbano ta un inversion pa un mañan mihor, pero cu awor lo costa mas; nos ta dispuesto di haci e sacrificio ey? E preguntanan aki nos por lanza pa cualkier tema di importancia pa nos futuro. Lamentablemente loke nos ta mira ta e cifranan cu a produci pa presupuesto multi-anual, bao presion Hulandes y no fruto di un pensamento planificador di nos mes.

Awor a keda un pregunta: Aruba no tin e profesionalnan den e ramanan di importancia pa planificacion a largo plazo? Nos ta kere cu si, pero parcialmente. Nos no ta bay subvalora e profesionalnan presente y cu ta haci nan trabao, pero nan ta traha mayoritariamente bao di un filosofia politico cu no ta reconoce e necesidad di planificacion y mas bien ta refleha un politica di reaccion, di maneho incidental, segun cu esaki ta mantene e opcionnan politico mas amplio posible. Asina nos ta ‘end up’ cu un sistema di purificacion di awa di desperdicio, di cual despues di como cincuenta aña ta resulta cu no tabatin planificacion di mantencion ni ampliacion. Tanten oportunismo politico ta dicta, planificacion nunca lo subi tarima.